رمان مسخ کافکا: داستانی که گارسیا مارکز را از روی تخت پراند

چرا باید کتاب مسخ شاهکار فرانتس کافکا را خواند

فرانتس کافکا مسخ را در سال ۱۹۱۲ نوشت و در ۱۹۱۵ منتشر کرد؛ یکی از معدود آثاری که در زمان حیاتش به چاپ رسید. کافکا تا زمان مرگش، در سال ۱۹۲۴، نویسنده‌ای تقریباً ناشناخته بود. شهرتش، مثل بسیاری از نویسندگان بزرگ تاریخ، پس از مرگش شکل گرفت؛ و مسخ در مرکز این شهرت ایستاده است. این نوولای کافکا را اولین‌بار در سال ۱۳۲۹ صادق هدایت در پاریس به فارسی ترجمه کرد و از ترجمه‌های معتبر معاصر آن ترجمه‌ی علی‌اصغر حداد (نشر ماهی) است.

کافکا: نویسنده‌ای میان دو زبان و دو دنیا

کافکا در پراگ، در خانواده‌ای یهودی آلمانی‌زبان، زندگی می‌کرد. به زبان آلمانی می‌نوشت، اما در شهری ساکن بود که اکثر مردمش به زبان چکی حرف می‌زدند. این فاصله، زبانی، فرهنگی، حتی خانوادگی، چرا که رابطه‌اش با پدرش همیشه پرتنش بود، به‌نوعی در تمام آثارش حضور دارد.

کافکا از فیودور داستایفسکی عمیقاً تأثیر گرفته بود. همان‌طور که در LoveBookReview آمده دلمشغولی داستایفسکی به گناه و جرم و روان‌شناسی آن و شناخت ابعادش، طنینی زیاد در ذهن کافکا داشت. از سورن کیرکگور، فیلسوف دانمارکی، هم الهام می‌گرفت؛ کیرکگوری که در نامه‌ای کافکا او را ستاره‌ای درخشان در چشمانم نامیده بود. کافکا مضامین اضطراب، ایمان و تناقض در فلسفه‌ی کیرکگور را به امانت گرفت و در آثارش بهره برد.

داستانی که ناشری آوانگارد منتشرش کرد

مسخ را کورت ولف، ناشری که آن زمان از نویسندگان غیرمتعارف و خلاف‌جریان حمایت می‌کرد، منتشر کرد. این کتاب در دوره‌ای نوشته شد که ادبیات اروپا داشت از رئالیسم کلاسیک به‌سوی روایت‌هایی پاره‌پاره و واقعیتی تحریف‌شده حرکت می‌کرد. جریانی که بعدها مدرنیسم نامیده شد.

کافکا، در میان آثار خودش، مسخ را اثری استثنایی می‌دانست؛ به دوستش ماکس برود گفته بود که بعضی بخش‌های پایانی داستان را دوست ندارد، اما کلیت کار را معتبر می‌دانست. همین برود بود که بعد از مرگ کافکا، برخلاف خواست او برای نابودی دست‌نوشته‌هایش، آنها را منتشر کرد؛ تصمیمی که باعث شد جهان امروز کافکا را بشناسد.

مردی که یک صبح، دیگر مرد نبود

داستان با یکی از معروف‌ترین جمله‌های آغازین تاریخ ادبیات شروع می‌شود:

یک روز صبح وقتی گرگور زامزا از خوابی آشفته به خود آمد، دید در تختخواب خود به حشره‌ای بزرگ تبدیل شده است.

خانواده‌اش، پدر، مادر، خواهر، باید با این واقعیت کنار بیایند، در حالی که هیچ‌کس، از جمله خود گرگور، توضیحی برای این تبدیل ندارد.

کافکا در ادامه‌ی داستان، رابطه‌ی گرگور با خانواده‌اش را، و رابطه‌ی خانواده با وضعیت تازه‌شان را، با دقت و خونسردی روایت می‌کند. آنچه بر سر گرگور و اطرافیانش می‌آید، و اینکه این تبدیل چه چیزی را در روابط خانوادگی آنها آشکار می‌کند، هسته‌ی اصلی داستان است.

داستانی که اگزیستانسیالیسم را پیش‌بینی کرد

مسخ اغلب در کنار آثار سورن کیرکگور، ژان‌پل سارتر و آلبر کامو خوانده می‌شود. بسیاری از آن تاثیر گرفته‌اند، مثلا مفهوم بدبیاری وجودی که سارتر در کتاب هستی و نیستی مطرح می‌کند، برگرفته از رفتار گرگور، که آزادی‌اش را انکار می‌کند، است. همین‌طور، فروپاشی روحی گرگور را می‌توان با مفهوم کیرکگور در کتاب مرض تا به موت مقایسه کرد؛ مواجهه‌ی انسان با خودش.

اما تأثیر کافکا فراتر از فلسفه‌ی اروپایی رفت. شاید مشهورترین نمونه‌اش، گابریل گارسیا مارکز است. مارکز، در حالی که هنوز دانشجوی حقوق بود، مسخ را خواند و به نقل از The Portalist جمله‌ی آغازین این داستان او را تقریباً از تخت پراند و فکر کرد اگر می‌توانست چنین بنویسد زودتر نویسنده می‌شد. این رویداد، یکی از نقاط شروع رئالیسم جادویی در ادبیات آمریکای لاتین بود.

میراثی که از حشره‌ای کوچک شروع شد

مسخ امروزه در فهرست هر دانشگاهی که ادبیات قرن بیستم تدریس می‌کند حاضر است، و واژه‌ی «کافکایی» خودش به بخشی از زبان روزمره تبدیل شده؛ صفتی برای جهانی که قوانینش نامفهوم و سرنوشتش غیرقابل‌تغییر است.