هستی و نیستی (نیلوفر)

معرفی و نقد کتاب هستی و نیستی؛ شاهکار فلسفی ژان پل سارتر

آیا ما انسان‌ها هویت از پیش تعیین‌شده‌ای داریم یا خودمان خالق خویشتینم؟ اگر به دنبال کتابی هستید که بنیان‌های فکری شما را دگرگون کند و نگاهتان را به مفاهیمی چون هویت، آزادی و روابط انسانی تغییر دهد، کتاب هستی و نیستی نوشته‌ی ژان پل سارتر، مقصدی بی‌نظیر برای شماست. این کتاب در سال ۱۹۴۳ منتشر شد و در سراسر جهان به عنوان یکی از مهم‌ترین آثار فلسفی قرن بیستم شناخته می‌شود.

در این ریویو نگاهی انداخته‌ایم به درون‌مایه و جذابیت‌های این شاهکار تا دریابیم چرا باید این کتاب را به لیست مطالعه‌ی خود اضافه کنیم.

تولد یک شاهکار در دل جنگ

شاید برایتان جالب باشد که بدانید ایده‌های اولیه‌ی این کتاب سترگ در چه شرایطی شکل گرفت. سارتر نگارش هستی و نیستی را ابتدا در دفترچه‌های یادداشتی که در طول دوران خدمت نظام خود در سال‌های ۱۹۳۹ و ۱۹۴۰ همراه داشت، آغاز کرد. او در این کتاب با بهره‌گیری از شیوه‌ی پدیدارشناختی ادموند هوسرل، نظریه‌ای بدیع درباره‌ی آزادی و انسان ارائه داد؛ نگرشی فلسفی که خود آن را «هستی‌شناسی پدیدارشناختی» نامید و بعدها به «اگزیستانسیالیسم» شهرت یافت.

مفاهیم کلیدی کتاب: سفری به اعماق روان انسان

سارتر در هستی و نیستی به جای پرداختن به تئوری‌های انتزاعی، مستقیماً به سراغ واقعیتِ انسان بودن می‌رود. او مفاهیمی را مطرح می‌کند که به شدت با زندگی روزمره‌ی ما گره خورده‌اند:

1. انسان، خالقِ خویشتن: بر اساس این کتاب، واقعیت انسان یک «بودن»ِ ثابت نیست، بلکه نوعی فقدان، خلأ یا «نیستی» است. برخلاف اشیاء مادی که هویت ثابتی دارند (یک صندلی همیشه صندلی است)، انسان‌ها هیچ هویتی ندارند مگر اینکه با اعمال و روابطشان برای خود هویتی خلق کنند. انسان‌ها به دنیایی قدم می‌گذارند که ارزش ثابتی ندارد و باید از طریق سلسله‌ای از انتخاب‌ها، خود را بسازند.

1. بار سنگین آزادی و انتخاب: سارتر معتقد است که ما ذاتاً آزادیم و در مورد هستی ما هیچ‌چیز از پیش تعیین نشده است. این آزادی یک بار سنگین بر دوش انسان است، زیرا ما حتی آزادی این را نداریم که «انتخاب نکنیم»؛ امتناع از انتخاب، خود نوعی انتخاب است.

1. پدیده‌ی «بی‌صداقتی» (تظاهر به شیء بودن): از آنجا که آزادی اضطراب‌آور است، انسان‌ها آرزو دارند وضعیتی «شیءوار» و باثبات داشته باشند تا از فشار این بار سنگین خلاص شوند. سارتر این گرایش را «بی‌صداقتی» می‌نامد و مثال معروفی از یک «پیرِ پیشخدمت» می‌آورد؛ پیشخدمتی که آن‌چنان در نقش خود فرو رفته که وانمود می‌کند پیشخدمت بودن، ذات و هویت ضروری اوست و فراموش می‌کند که یک انسانِ آزاد است.

1. نگاه «دیگری» و دوزخ روابط انسانی: در بخشی از کتاب با عنوان «روابط بیرونی با دیگران»، سارتر استدلال می‌کند که رابطه‌ی اصلی میان افراد، مخلوطی از بی‌اعتمادی و وابستگی است. ما برای شناخت خود نیازمند «نگاهِ دیگری» هستیم، اما این نگاه، آزادی ما را محدود کرده و ما را به یک «شیء» یا عینیِ خارجی تقلیل می‌دهد. این کشمکش میان استقلال و وابستگی باعث می‌شود سارتر به این نتیجه‌ی مشهور برسد که: «دوزخ، دیگران هستند».

1. آرزوی محال «خدا بودن»: انسان‌ها همواره در تلاشند تا میان آزادی مطلق و ضرورت (واقعیت‌های مادی و تاریخی) سازشی ایجاد کنند؛ رویایی محال که سارتر آن را «آرزوی خدا بودن» می‌نامد، آرزویی که غایت آمال همه‌ی افراد است.

رویارویی سارتر با روان‌کاوی فروید

یکی از جذابیت‌های هستی و نیستی برای علاقه‌مندان به روان‌شناسی، نقد سارتر بر روان‌کاوی فرویدی است. سارتر مفهوم «ناخودآگاه» فروید را رد کرده و به جای آن «آگاهی ماقبل تفکر» را مطرح می‌کند. او «روان‌کاوی وجودیِ» خاص خود را پایه‌ریزی می‌کند که در آن، مفهوم «انتخاب» اساسی‌ترین ابزار برای توضیح رفتار انسان است. از دیدگاه سارتر، حتی اگر فرد درک روشنی از دلایل اعمال خود نداشته باشد، باز هم در نهایت «انتخاب» کرده است که چنین کند. هدف سارتر از این کار، بازگرداندن استقلال و مسئولیت‌پذیری کامل به انسان است.

چرا باید هستی و نیستی را بخوانیم؟

کتاب هستی و نیستی دعوتی است برای بیداری. این کتاب به شما نشان می‌دهد که هیچ ضرورت و جبر مطلقی وجود ندارد که شما را مجبور کند دقیقاً همان فردی باشید که اکنون هستید؛ شما همواره می‌توانستید گونه‌ی دیگری از افراد بشوید. خواندن این شاهکار، به شما جسارت می‌دهد تا با اضطرابِ آزادی خود روبرو شوید، از پناهگاه «بی‌صداقتی» و توجیه‌تراشی بیرون بیایید و مسئولیت کامل زندگی و انتخاب‌هایتان را بر عهده بگیرید. اگر آماده‌ی یک دگرگونی عمیق فکری هستید، مطالعه‌ی این کتاب را به هیچ‌وجه از دست ندهید.