محاکمه (ماهی)

رمان محاکمه شاهکار کافکا؛ فاجعه‌ی دستگاه دادگستری و انزوای انسان مدرن

رمان محاکمه بی‌شک یکی از مشهورترین و هول‌انگیزترین شاهکارهای ادبیات جهان است که از دل سقوط یک دوران و بیماری همیشگی نویسنده‌اش متولد شد. این اثر با طنز تلخ و سیاه خود، تاریخی کنایه‌آمیز را رقم زد و چنان تاثیرگذار بود که اصطلاح «سبک کافکایی» را به عنوان یک الگو در ادبیات مدرن تثبیت کرد.

این رمانی است که آلبر کامو درباره‌اش گفته:

ما به مرزهای تفکر انسانی گسیل شده‌ایم. در این اثر همه‌چیز به معنای واقعی مهم است. با این حال مفهوم پوچی را به تمامی مطرح می‌کند. این سرنوشت و یا شاید عظمت این اثر است که همه شدنی‌ها را ارائه می‌کند اما بر هیچ کدام مهر تایید نمی‌زند.

محاکمه رمانی است که آندره ژید هم در وصفش نوشته:

رئالیسم تصاویرِ او از دایره‌ی تصور و خیال آدمی فراتز می‌رود و نمی‌دانم کدام‌یک مرا بیشتر به شگفتی وامی‌دارد؛ بازنمایی طبیعت‌گرایانه‌ی جهانی تخیلی که با دقت موشکافانه‌ی تصاویر، باورکردنی می‌شود یا شهامت خیزش به سوی رازناکی‌ها.

پیرنگ داستان و کابوس نظام قضایی

داستان با یک غافلگیری هراس‌انگیز آغاز می‌شود: «یوزف ک.»، کارمند یک بانک، در صبح روز سی‌امین سالگرد تولدش، بی‌آنکه خطایی از او سر زده باشد، به طور ناگهانی بازداشت می‌شود. او نه می‌داند متهم به چه جرمی است و نه می‌داند در چه دادگاهی محاکمه خواهد شد. کافکا با تقلیل نام قهرمان خود به حروف اختصاری، هویت انسانی او را تا حد یک «پرونده» و موردی دادگاهی تنزل می‌دهد.

یوزف ک. در طول رمان در چنگال یک دستگاه دادگستری فاسد، مبهم و وحشتناک گرفتار می‌شود. او برای رهایی به وکیلی پیر و علیل متوسل می‌شود، اما خیلی زود درمی‌یابد که وکلای این سیستم خود همدستان پنهان در ارتکاب جرم هستند. در این جهان توتالیتر، خودِ ادعای بی‌گناهی جرمی نابخشودنی است؛ جامعه‌ای با ساختارِ بیمار نمی‌تواند حضور یک انسان بی‌گناه را تحمل کند و آن را خطری برای خود می‌پندارد. «لنی»، پرستار سمج وکیل، با تسلط بر یوزف ک. به گناهکار بودن او صحه می‌گذارد و اضطراب ناشی از درهم‌تنیدگی شهوت، قانون و مذهب را به اوج می‌رساند.

سرانجام، عبث بودن این تلاش‌ها مقاومت یوزف ک. را در هم می‌شکند و او در شب پیش از تولد سی‌ویک سالگی‌اش، توسط دو مرد ناشناس در یک معدن سنگ کشته می‌شود؛ مرگی که کافکا آن را با عبارت تحقیرآمیزِ «مثل یک سگ» توصیف می‌کند تا شرم و محکومیت ابدی انسان مدرن را به تصویر بکشد.

شیوه‌ی نگارش و سرنوشت عجیب دست‌نوشته‌ها

کافکا نوشتن محاکمه را در اوت ۱۹۱۴، تنها یک هفته پس از آغاز جنگ جهانی اول و همزمان با بحران‌های شدید عاطفی‌اش آغاز کرد. در آن زمان، افشاگری‌های دختری به نام «گرته بلوخ» باعث شده بود نامزدی کافکا با «فلیسه باوئر» در یک هتل در برلین فسخ شود.

شیوه‌ی نگارش کافکا مغشوش و در هماهنگی با جهان هزارتوی داستانش بود؛ او داستان را فصل‌به‌فصل ننوشت، بلکه جملات آغاز و پایان را نوشت و سپس به‌طور نامنظم در ۱۰ دفترچه روی بخش‌های مختلف آن (و گاه همزمان با داستان‌های دیگرش) کار کرد.

پیش از مرگ، کافکا از دوست صمیمی‌اش ماکس برود خواست تا تمام نوشته‌هایش را بسوزاند. اما ماکس برود این وصیت را زیر پا گذاشت، اوراق درهم‌ریخته را ویرایش و مرتب کرد و در سال ۱۹۲۵ آن را به چاپ رساند. دست‌نوشته‌های اصلی این رمان پس از مرگ برود، به منشی او استر هوفه رسید و پس از نگهداری در صندوق بانکی در سوئیس و حراج در لندن، سرانجام با بالاترین قیمت تاریخ (سه و نیم میلیون مارک) توسط آرشیو ادبیات آلمان خریداری شد و امروزه در نمایشگاهی در مارباخ نگهداری می‌شود.

میراث محاکمه؛ از توقیف تا درخشش بر صحنه تئاتر

با ظهور نازیسم، آثار کافکا در آلمان توقیف و سوزانده شد، اما انتشار ترجمه‌ی انگلیسی محاکمه در سال ۱۹۳۷، او را به شهرتی جهانی رساند. ابعاد تکان‌دهنده و دراماتیک این فاجعه‌ی انسانی چنان بود که آندره ژید و ژان لویی بارو در اکتبر ۱۹۴۷، اقتباسی نمایشی از آن را در تئاتر مارینی فرانسه به روی صحنه بردند. این اجرا که فضای سنگین، رخوت‌زا و پر از خصومت جهان کافکا را به تصویر می‌کشید، مورد تحسین منتقدانی چون پل کلودل قرار گرفت و بار دیگر نشان داد که انسان در دستگاه قضایی کافکایی، چیزی جز موجودی گرفتار، منکوب و اسیرِ کابوس نیست.