کشف جادوی متن با ولادیمیر نابوکوف؛ راهنمای خواندن درسگفتارهای ادبیات روس و اروپا

شاید تیموفی پنین را به خاطر داشته باشید؛ همان پروفسور به‌ظاهر حواس‌پرت و عصا قورت‌داده‌ای که پس از فرار از روسیه‌ی لنینی و مهاجرت‌های پی‌درپی، سرانجام به تدریس ادبیات در کالج ویندل مشغول شد. پنین در مسیر یک سخنرانی آخر هفته، با مجموعه‌ای از بدبیاری‌های خنده‌دار و عجیب روبه‌رو می‌شود اما در نهایت به‌موقع به مقصد می‌رسد.

این داستانِ رمان معروف پنین است؛ اثری از ولادیمیر نابوکوف (1899-1977)، نویسنده، شاعر و نقاد نامدار روس و یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های ادبی قرن بیستم. سرگذشت پنین، شباهت بی‌نظیری به زندگی خود نابوکوف دارد.

از اتاق‌های درس دانشگاه کُرنل تا خلق یک شاهکار ادبی

نابوکوف در بیست‌سالگی به دلیل فعالیت‌های سیاسی پدرش مجبور به ترک روسیه شد. او پس از فارغ‌التحصیلی از دانشگاه کمبریج در رشته ادبیات فرانسه و روس، سال‌ها در برلین و فرانسه اقامت کرد و در نهایت در سال 1940 به آمریکا کوچید.

او در آمریکا سال‌های درخشانی را به تدریس ادبیات در کالج ولزلی و دانشگاه کُرنل گذراند و وقت خود را وقف ترجمه‌ی آثار کلاسیک روسی کرد. نابوکوف پس از موفقیت چشمگیر رمان لولیتا، تدریس را رها کرد و به سوئیس رفت تا تمام‌وقت بنویسد. اما میراث کلاس‌های درس او چه شد؟

اگرچه او فرصت نکرد یادداشت‌های تدریس خود را در زمان حیاتش منتشر کند، در سال 1981 با ویرایش فردسن باوئرز، این گنجینه در قالب دو کتاب ارزشمند به دست علاقه‌مندان رسید:

درس‌گفتارهای ادبیات اروپا: بررسی دقیق شاهکارهایی از جین آستین، چارلز دیکنز، گوستاو فلوبر، رابرت لویی استیونسن، مارسل پروست، فرانتس کافکا و جیمز جویس.

درس‌گفتارهای ادبیات روس: واکاوی آثاری از نیکلای گوگول، ایوان تورگینیف، فیودور داستایفسکی، لئو تولستوی، آنتوان چخوف و ماکسیم گورکی.

کالبدشکافی متن؛ شیوه‌ی منحصربه‌فرد نابوکوف در نقد ادبی

جستارهای این دو کتاب، بازنمایی یادداشت‌های کلاسی نابوکوف هستند. به همین دلیل، نباید آن‌ها را یک متن نهایی و صیقل‌خورده از نظر نویسنده دانست؛ ساختار این یادداشت‌ها به همت ویراستار به متنی خواندنی تبدیل شده است.

نابوکوف در این کلاس‌ها، آثار ادبی را ریزریز می‌کرد تا دانشجویانش بتوانند جزئیات را مزه‌مزه کنند و آن «لرزه و مورمور شدنِ» ناشی از درک هنر واقعی را تجربه کنند. او در یادداشتی که بر پیشانی مجلد ادبیات روس آمده، درباره‌ی ارزش ادبیات آزاد می‌نویسد:

برای آدم‌هایی که نوشتن و خواندن کتاب در نظرشان همان باور به باورهای فردی و به زبان آوردن آن‌هاست، دشوار است باور کنند کشوری هست که در آن ادبیات یک ربع قرن به تبلیغات یک بنگاهِ تجارتِ برده محدود بوده است... وقتی این شرایط را در خیال مجسم کردید، آن‌وقت ارزش کتاب‌های واقعی را که انسان‌های آزاد می‌نویسند تا انسان‌های آزاد بخوانند، درک خواهید کرد.

تفاوت ساختاری دو کتاب در چیست؟

شیوه‌ی نابوکوف در این دو مجلد کاملاً متفاوت است:

در درس‌گفتارهای ادبیات اروپا: او به زندگی‌نامه‌ی نویسندگان توجهی ندارد و کانون تمرکزش، بررسی دقیق تنها یک اثر از هر نویسنده است.

در درس‌گفتارهای ادبیات روس: او ابتدا چکیده‌ای از زندگینامه و کلیات آثار نویسنده را ارائه‌ می‌دهد و سپس با این پیش‌زمینه، به سراغ وارسی جزئیات شاهکار اصلی می‌رود.

صراحت لهجه‌ی نابوکوف؛ از بیزاری از داستایفسکی تا ستایش فلوبر

مطالعه‌ی این درس‌گفتارها، ابعاد پنهان سلیقه‌ی ادبی نابوکوف را آشکار می‌کند. ما متوجه بی‌علاقگی او به ماکسیم گورکی می‌شویم و درمی‌یابیم که او سبک داستایفسکی را اصلاً تأیید نمی‌کرد. در مقابل، او شیفته‌ی ظرایف ساختاری جین آستین، درک پرشور دیکنز و سبک نظام‌مند گوستاو فلوبر بود.

این کتاب‌ها بازتاب‌دهنده‌ی یک تجربه‌ی زیسته و شخصی هستند، اما هرگز از تحلیل انتقادی کم نمی‌آورند. نابوکوف خود درباره‌ی هدف این کلاس‌ها می‌گوید:

کوشیده‌ام شما را به خواننده‌های خوبی تبدیل کنم که کتاب‌ها را نه به نیت کودکانه‌ی همذات‌پنداری با شخصیت‌ها، نه به نیت بزرگ‌سالانه‌ی گرفتن درسِ زندگی و نه به نیت آکادمیکِ افتادن به تعمیم می‌خوانند. کوشیده‌ام یادتان بدهم که کتاب‌ها را به پاس فرم‌شان، مکاشفه‌های‌شان و هنرشان بخوانید... ما به کُنهِ این یا آن شاهکار رفتیم، به دل زنده‌ی ماده.

به بیان جان آپدایک در مقدمه‌اش بر کتاب درس‌گفتارهای ادبیات اروپا، باید شاکر بود که این یادداشت‌ها و تدریس‌های ماندگار، امروز به شکل کتاب در اختیار ماست تا بدانیم نابوکوف علاوه بر نویسندگی، یک معلم بزرگ و منتقدی عالی بود.