پترزبورگ (ثالث)

معرفی و بررسی رمان پترزبورگ اثر آندری بیه‌لی

کتاب پترزبورگ اثر آندری بیه‌لی، نویسنده‌ی نام‌دار روس، به عنوان یکی از برجسته‌ترین و شاخص‌ترین آثار داستانی مدرن جهان شناخته می‌شود. این رمان بازتابی عمیق از فضاها، افکار و جریان‌های فکری اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم روسیه است.

زمینه‌ی تاریخی و بستر روایت در پترزبورگ

• زمان وقوع داستان: رخدادهای این رمان به دقت در فاصله‌ی میان ۳۰ سپتامبر تا ۹ اکتبر ۱۹۰۵ جریان دارد.

• ماهیت اثر: رمان بازنمایی هذیان، کابوس و وحشتی است که در قالب تروریسم و آشوب‌های فکری بروز می‌کند.

پیرنگ اصلی و درون‌مایه‌های رمان پترزبورگ

• تضاد شرق و غرب و مفهوم مغولیسم: مضمون اصلی شرق و غرب در این رمان با عمق و پیچیدگی دنبال می‌شود. از نگاه بیه‌لی، «مغولیسم» معنایی فرهنگی، اخلاقی و مذهبی دارد که نمادی از استقرار محافظه‌کاری تباه، ماشینی، بی‌روح و ارتجاعی به جای انقلاب روح و خلاقیت است.

• مسئله‌ی ترور و پدرکشی: هسته‌ی مرکزی پیرنگ رمان بر محور یک جنایت فردی یعنی تدارک یک پدرکشی می‌چرخد. نیکالای آبلئوخوف، پسر سناتور قدرتمند و ارتجاعی، آپالون آپالونوویچ آبلئوخوف، ناخواسته و به عنوان عضوی از یک گروه تروریستی مامور کشتن پدر خود می‌شود.

• کابوس‌ها و توهمات بیداری: رمان پر از کابوس‌های مکرر است؛ از جمله حضور شبح مفرغی پطر کبیر که از یادبود مفرغی خود در پطرزبورگ پایین آمده و به اتاق زیرشوانی می‌رود.

ویژگی‌های ساختاری و سبک نگارش

• پترزبورگ بر بستر صوت: بیه‌لی بارها تأکید کرده که تمامی ساختار پتزبورگ بر پایه‌ی «صوت» شکل گرفته است؛ اصوات و واج‌هایی که همهمه، خفقان، فشار دیوارهای خانه‌ی زرد آبلئوخوف و تیک‌تک مرگبار ساعت را در طول زمان بازتولید می‌کنند.

• جهان سایه‌ها و واقعیت ذهنی: در این رمان، آدم‌ها به سایه بدل می‌شوند و خیابان‌های پطرزبورگ فضایی وهم‌آلود و خیالی ایجاد می‌کنند که در آن واقعیت در ذهن جریان دارد و آنچه واقعیت می‌نمایند، تنها سایه‌ی اندیشه‌هاست.

• ارتباط با ادبیات کلاسیک روسیه: این اثر پیوندی عمیق با آثار بزرگ پیشینیان خود دارد؛ بر پیشانی هر فصل نقل‌قولی از آلکساندر پوشکین (به‌ویژه شعر سوار مفرغی) نشسته است و پژواک‌هایی از بولوار نیفسکی اثر گوگول و جنایت و مکافات داستایفسکی در آن به چشم می‌خورد.

جایگاه رمان پترزبورگ

اوسیپ ماندلشتام در نقد خود اشاره کرده که هیچ‌کدام از نوشته‌های نویسندگان روسی در زنده کردن تلاطم و اضطراب پیش از انقلاب، به پای رمان پترزبورگ نمی‌رسد. کانستانتین ماچولسکی نیز آن را ارائه‌ی هذیانی بی‌سابقه در ادبیات و تصویرگر یک جهان وهمی، هیولایی و کژدیسه توصیف کرده که ارواح و فرافکنی‌های متافیزیکی را در قالب شخصیت‌های کاریکاتورگونه و رؤیایی به نمایش می‌گذارد.