نبرد خیر و شر در شاهکار گوته: چرا باید فاوست را بخوانیم

نمایشنامه‌ی فاوست اثر گوته درباره‌ی چیست: تحلیل، نقد و بررسی کتاب

کتاب فاوست اثر یوهان ولفگانگ فون گوته، بی‌شک یکی از درخشان‌ترین آثار ادبیات کلاسیک است که مرزهای زمان و مکان را درنوردیده است. برای مخاطبی که هنوز فرصت غرق شدن در این نمایشنامه‌ی شگرف را نیافته، فاوست صرفاً یک داستان نیست، بلکه کاوشی عمیق در روان انسان، میل بی‌پایان به دانش و کشمکش ابدی میان رستگاری و تباهی است. یکی از ترجمه‌های فارسی معتبر این اثر سترگ، به قلم محمود حدادی است که نشر نو آن را منتشر کرده است.

تولد یک افسانه: همه‌چیز از چاپخانه‌ی آقای اشپیس شروع شد

داستان از پاییز ۱۵۸۷ آغاز می‌گردد. در آن زمان، یک چاپچی آلمانی به نام یوهان اشپیس، کتابی را در نمایشگاه فرانکفورت عرضه کرد که تاریخ‌ساز شد: «سرگذشت یوهان دی. فاوستن: ساحر و استاد هنرهای سیاه». این اثر برخلاف متون سنگین الهیاتی آن دوران، در قالب کتاب‌های عامیانه و ارزان‌قیمت معروف به Chapbook منتشر گردید و حاوی داستان‌هایی از پیمان بستن با شیطان و مرگ فجیع فاوست بود. موفقیت چشمگیر این اثر، سنت فاوست‌نویسی را در دهه‌های بعد پایه‌گذاری کرد.

پژوهشگران بر این باورند که این افسانه ریشه در واقعیت دارد و از زندگی یک یا دو کیمیاگر و ساحر دوره‌گرد به نام‌های گئورگ یا یوهان فاوست (متوفی حدود ۱۵۴۰) الهام گرفته شده است که ادعا می‌شد توانایی‌های جادویی دارند.

معامله با شیطان در گذر تاریخ

ایده‌ی فروش روح به شیطان برای کسب قدرت، دانش، جوانی یا ثروت محدود به فاوست نماند. این مضمون جذاب که با نام معامله‌ی فاوستی شناخته می‌شود، در طول تاریخ بارها تکرار شده است. در باورهای عامیانه، نوابغی نظیر نیکولو پاگانینی (نوازنده‌ی مشهور ویولن) و حتی رابرت جانسن (گیتاریست بزرگ سبک بلوز در قرن بیستم) نیز روح خود را در ازای چیره‌دستی در هنر به شیطان فروخته‌اند (The Vintage News: Robert Johnson's Deal with the Devil).

چرا فاوستِ گوته یک شاهکار بی‌نظیر است؟

اگرچه داستان معامله با شیطان قدمتی طولانی دارد، اما این قلم جادویی گوته بود که فاوست را به قله‌ی ادبیات جهان رساند. گوته این افسانه را با میراث ادبی جهان، کتاب مقدس و وقایع اجتماعی عصر خود درآمیخت. این تراژدی در دو بخش تألیف شده است. بخش اول که در سال ۱۸۰۸ منتشر شد، نمایانگر دنیای کوچک و احساسات فردی است. بخش دوم که حاصل دوران پختگی گوته بوده و در سال ۱۸۳۲ (پس از مرگ وی) منتشر گردید، فضایی فلسفی‌تر دارد و پدیده‌های کلان اجتماعی، تاریخی و سیاسیِ انسانِ عصر صنعتی را بازتاب می‌دهد.

بخش اول همان است که گوته در جوانی نوشتنش را آغاز کرد و در سال 1808 منتشر شد، هرچند نسخه‌ی اولیه‌اش را در سال 1775 نوشته بود. نسخه‌ای از آن پیش‌نویسِ اول در سال 1887 پیدا شد که امروزه با نام فاوست نخستین شناخته می‌شود و سبکی واقع‌گرایانه‌تر و صریح‌تر از نسخه‌ی نهایی دارد، چنان که گوته خود در نامه‌ای به شیلر نوشته است:

چند صحنه‌ی تراژیک را به نثر نوشته بودم. این صحنه‌ها به واسطه‌ی زبان طبیعی و نیرومند خود، در مقایسه با نسخه‌ی نهایی این اثر، فشاری بیرون از حد بر عاطفه وارد می‌کردند. برای همین دارم سعی می‌کنم آن‌ها را به قالب نظم درآورم.

اما بخش دوم فاوست حاصل سال‌های پختگی سبک و اندیشه‌ی گوته است و به همین دلیل هم حال‌وهوایی فلسفی‌تر دارد. گوته سی سال روی این بخش دوم کار کرد و سرانجام نوشتن آن را در سال 1831، یک سال پیش از مرگش، به انجام رساند اما انتشار آن را واگذاشت به پس از مرگش. محمود حدادی، مترجم فاوست، درباره‌ی این دو بخش می‌نویسد:

اگر فاوست اول از جهان‌نگری روشنگرانه‌ی قرن هجدهم تأثیر می‌گیرد، بخش دوم بازتاب‌دهنده‌ی جهان دگردیسی‌یافته‌ی انسان صنعتی قرن نوزدهم است.

الهام از واقعیت: داستان غم‌انگیز سوزانا مارگارته براندت

یکی از تکان‌دهنده‌ترین بخش‌های نمایشنامه گوته، شخصیت گرتشن است. جالب است بدانید که این شخصیت بر اساس یک رویداد واقعی و تلخ خلق شده است. در دوران جوانی گوته که مصادف با تحصیلات حقوق وی بود، پرونده‌ی یک زن خدمتکار به نام سوزانا مارگارته براندت در جریان بود. او پس از اغوا شدن، در تنهایی و فلاکت نوزاد خود را به دنیا آورد و از فرط استیصال دست به قتل او زد و در نهایت در سال ۱۷۷۲ اعدام شد. گوته که از نزدیک در جریان جزئیات این دادگاه بود، با تأثر عمیق از این واقعه، تراژدی گرتشن را در فاوست جاودانه کرد.

از غرب به شرق: سفر فاوست به دنیای ادبیات فارسی

این شاهکار بی‌بدیل، به همت مترجمان توانمندی چون محمود حدادی به زبان فارسی نیز راه یافته. حدادی که با تحقیقات مستمر در آرشیو وایمار آلمان پیوندی عمیق با آثار گوته برقرار کرده، ترجمه‌ای دقیق و خواندنی از هر دو بخش فاوست ارائه داده است.

کتاب فاوست برای نخستین بار در سال ۱۳۱۰ به قلم رضا کاویانی به فارسی ترجمه شد. رضا کاویانی از نخستین گروه محصلان اعزامی به اروپا در دوران رضاشاه بود که بعدها با ترجمه‌ی آثار افلاطون به شهرت رسید. او بخش‌هایی از فاوست گوته را ترجمه کرد که در نشریه‌ی شرق منتشر شد. هفت سال بعد از ترجمه‌ی کاویانی، در سال ۱۳۱۷، ترجمه‌ای از فاوست با توصیف داستان سوگ‌آور گوته به قلم عباس بنی‌صدر منتشر شد.

در سال ۱۳۴۲ نیز حسین کسمایی، که از دهه‌ی بیست به کار ترجمه در سفارت فرانسه مشغول بود، فاوست را به فارسی درآورد. چند سال بعد از آن، اسدالله مبشری، حقوق‌دان، بخش اول فاوست را به فارسی درآورد. مبشری مدیر کل اداره‌ی دادگستری در زمان نخست‌وزیری محمد مصدق بود و پس از کودتای ۲۸مرداد، دو سال مخفیانه زندگی کرده بود.

در سال‌های پس از انقلاب ۱۳۵۷، فاوست با ترجمه‌های حسن شهباز در دهه‌ی هفتاد و محمود اعتمادزاده مشهور به به‌آذین در دهه‌ی هشتاد منتشر شدند.

کتاب فاوست اثری است که خواننده را وامی‌دارد تا به عمیق‌ترین زوایای وجود انسان نگاه کند. داستانی پرکشش از وسوسه، عشق، گناه و در نهایت امید به رستگاری. خواندن فاوست تنها مطالعه یک کتاب نیست، بلکه تجربه‌ای فلسفی و زیبایی‌شناسانه است که شیفتگان ادبیات و تاریخ باید آن را تجربه کنند.