چرا رمان خوابگردها اثر هرمان بروخ یک شاهکار ادبی متمایز است؟

کتاب خوابگردها درباره‌ی چیست: نقد، بررسی و تحلیل

رمان خوابگردها اثر هرمان بروخ، سه‌گانه‌ی فلسفی و مدرن درباره‌ی فروپاشی ارزش‌های غربی است.سال‌ها بود که در مقالات، گفت‌وگوها و یادداشت‌های ادبی، نام هرمان بروخ و اثر برجسته‌اش به گوش می‌رسید؛ نویسنده‌ای آلمانی‌زبان و اهل وین که شخصیتی پیچیده و سرگذشتی پرفرازونشیب داشت. بروخ در دوران قدرت‌گیری نازی‌ها به زندان افتاد، اما با تلاش جیمز جویس و راه‌اندازی جنبشی بین‌المللی برای آزادی او، از چنگال فاشیسم رهایی یافت. وی پس از مهاجرت به ایالات متحده آمریکا، سرانجام در سال ۱۹۵۱ در نیوهیون ایالت کنتیکات چشم از جهان فروبست.

مسیر فکری بروخ بسیار تأمل‌برانگیز است؛ او مطالعات خود را از فلسفه آغاز کرد، به ریاضیات رو آورد و در نهایت، جهان ادبیات را برای بیان اندیشه‌های خود برگزید. این پیشینه سبب شد که او به یکی از رمان‌نویسان برجسته‌ی قلمرو زبان آلمانی تبدیل شود، تا جایی که میلان کوندرا او را در شمار نویسندگان محبوب خود قرار می‌دهد. بروخ که در خانواده‌ای بورژوا و مرفه متولد شده بود، در جوانی کارخانه‌ی موروثی پدرش را فروخت تا تمام توان خود را وقف آفرینش ادبی و فلسفی کند.

پیوند هرمان بروخ با ادبیات معاصر ایران و شاهرخ مسکوب

نام هرمان بروخ برای خوانندگان جدی ادبیات در ایران بیگانه نیست. این آشنایی بیش از هر چیز به واسطه‌ی شاهرخ مسکوب، پژوهشگر و نویسنده‌ی برجسته‌، شکل گرفته است. مسکوب در کتاب روزها در راه بارها به ستایش از جهان‌بینی بروخ می‌پردازد. او در فرم جستارنویسی، هرمان بروخ را الگوی خود می‌دانست و حتی کتاب ارزشمند در کوی دوست را با الهام از ساختار و فضای رمان مرگ ویرژیل اثر بروخ به رشته تحریر درآورد. انتشار رمان خوابگردها آن هم با ترجمه‌ی علی‌اصغر حداد، افق تازه‌ای را پیش چشم مخاطبان فارسی‌زبان گشوده است.

ساختار کتاب خوابگردها؛ تلفیق درخشان داستان و فلسفه

بروخ نگارش این سه‌گانه (تریلوژی) را از سال ۱۹۲۸ در چهل‌سالگی آغاز کرد و خلق آن پنج سال به طول انجامید. رمان خوابگردها شباهتی به آثار کلاسیک و قصه‌گو مألوف ندارد. این اثر تلفیقی دقیق از ادبیات، روان‌شناسی و فلسفه است. بروخ همگام با نوآوران مدرنیست نظیر جیمز جویس، مارسل پروست و فرانتس کافکا، عناصری چون وهم، خاطره، رؤیا، اسطوره، عرفان و دین را در ساختار داستان درهم می‌آمیزد.

او در نامه‌ای به ناشر کتاب، رسالت این سنخ از ادبیات را تبیین می‌کند؛ ادبیاتی که از یک سو به مصائب و چالش‌های انسانی می‌پردازد که به دلیل عدم امکان ارزیابی عقلانی از حوزه دانش تجربی طرد شده‌اند، و از سوی دیگر مسائلی را هدف قرار می‌دهد که علم با حرکت گام‌به‌گام خود هنوز به درک آن‌ها نائل نیامده است.

بررسی درون‌مایه و شخصیت‌های کتاب خوابگردها

رمان خوابگردها به بررسی زوال تدریجی ارزش‌های کهن و بروز خردگریزی در زندگی روزمره می‌پردازد. داستان در سه بازه‌ی زمانی کلیدی (۱۸۸۸، ۱۹۰۳ و ۱۹۱۸) رخ می‌دهد و گذار اروپا از رمانتیسیسم اواخر قرن نوزدهم به رئالیسم خشن پس از جنگ جهانی اول را تصویر می‌کند:

کتاب اول (پازنو یا رمانتیسیسم - ۱۸۸۸): روایتگر زندگی یک اشراف‌زاده‌ی پروسی است که می‌کوشد از آشوب جهان مدرن به سنت‌های اشرافی پناه ببرد، اما تلنگرهای دوستش، برتراند، سستی این پناهگاه را آشکار می‌سازد.

کتاب دوم (اِش یا آنارشی - ۱۹۰۳): تمرکز بر شخصیت «اش» دارد؛ فردی که جهان را دچار نقصی بنیادین در شناخت می‌داند. تلاش‌های او و گرایش به ماجراجویی‌های گوناگون برای فرار از آشوب، در نهایت به بن‌بست می‌رسد.

کتاب سوم (هوگنو یا واقع‌گرایی - ۱۹۱۸): تجسم عینی اندیشه‌ی برتراند است که شناخت واقعی را تنها در ساحت رؤیا ممکن می‌داند. این جلد، مرحله نهایی فروپاشی ارزش‌ها و سقوط انسان به ورطه‌ی تنهایی، گنگی و بی‌تفاوتی را نشان می‌دهد.

دیدگاه هانا آرنت درباره‌ی جهان داستانی هرمان بروخ

بروخ در این اثر نشان می‌دهد که انسان‌ها در مواجهه با زوال ارزش‌ها، اختیار خود را از دست داده و به عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی یا خوابگردهایی بدل می‌شوند که تنها در جریان سیال خواب به حرکت درمی‌آیند. هانا آرنت، فیلسوف برجسته و دوست نزدیک بروخ، اشاره می‌کند که این رمان فراتر از جنبه‌های داستانی، بازتاب‌دهنده‌ی گریز مؤلف از قصه‌گویی صرف و تمایل او به نظرورزی‌های طولانی در باب ماهیت تاریخ است. از این رو، مواجهه با این اثر نیازمند خواننده‌ای صبور و مجهز به تفکر انتقادی است؛ نویسنده‌ای که آرنت او را پُلی میان دو جهان توصیف می‌کند: «جهانی که دیگر نیست و جهانی که هنوز شکل نگرفته است.»

مفهوم «زوال ارزش‌ها» در اندیشه‌ی بروخ

به عنوان یک نکته‌ی تکمیلی و کلیدی برای درک عمیق‌تر اثر، شایان ذکر است که بخش‌های نظری جلد سوم رمان خوابگردها یک نظریه‌ی فلسفی منسجم درباره‌ی مدرنیته به شمار می‌روند.

بروخ معتقد است در دوران قرون وسطی، یک سیستم ارزشی متمرکز و مطلق (دین) وجود داشت که به همه‌ی کارهای انسان معنا می‌بخشید. با آغاز عصر مدرن، این سیستم واحد فروپاشید و جای خود را به ارزش‌های جزیره‌ای، مجزا و تخصصی داد؛ مانند منطق اقتصادی صرف، منطق نظامی محض، یا شعار هنر برای هنر. در این وضعیت جدید، هر حوزه به شکلی افراطی و خردگریز تنها قوانین خود را دنبال می‌کند. نتیجه‌ی این وضعیت، مسخ شدن انسان مدرن، از دست رفتن کل‌نگری و تبدیل او به یک خوابگرد است که بدون آگاهی واقعی از جهت حرکت خود، به جلو گام برمی‌دارد.