مایکل ایگناتیف کیست؟ بررسی اندیشه‌ها و ارتباط او با آیزایا برلین

ایگناتیف از آن دسته افراد و چهره‌هایی است که فاصلهٔ عرصهٔ عملی سیاست و علمی آن را بسیار کم کرده و شاید حتی بتوان این ادعا را کرد که از بین نیز برده است. ایگناتیف در دانشگاه درس می‌دهد، مستندسازی می‌کند، نویسنده است، فعالیت سیاسی دارد و حتی تجربهٔ رهبری حزب نیز داشته است. به طور کلی آثار وی بازتاب بحران‌ها و تناقض‌های جهان لیبرال معاصر ماست که به آزادی و حقوق بشر معتقد است و هم‌چنان درگیر خشونت و جنگ است.

مایکل گرنت ایگناتیف متولد ۱۹۴۷ در کاناداست. او از تبار اشراف‌زادگان روسیه تزاری بود که پس از انقلاب بلشویکی مهاجرت کرده بودند. او در دانشگاه‌های تورنتو و آکسفورد تحصیل کرد و پس از آن وارد فضای روشنفکری بریتانیا شد. او همچنین سال‌های فراوانی در کمبریج و آکسفورد و هاروارد به تدریس مشغول بود اما این باعث نشد که زندگی کاری او به محیط‌های دانشگاهی ختم شود. او برای رسانه‌ها مقاله می‌نوشت و مانند یک گزارشگر در مناطق بحران‌زده حاضر می‌شد و همین باعث شده بود تا نظراتش انتزاعی نباشد و با واقعیت جامعه نیز آشنا بود. در زبان فارسی چند کتاب از ایگناتیف منتشر شده و وی چهره‌ای شناخته شده به حساب می‌آید؛ علی الخصوص با کتابی که دربارهٔ استاد خود نوشت: زندگی‌نامهٔ آیزایا برلین. این کتاب در اواخر دههٔ ۱۳۸۰ با ترجمهٔ عبدالله کوثری به چاپ رسید. اینگاتیف، که خود نیز در باب هویت و پلورلیسم می‌اندیشید، شاید بهترین کسی باشد که بتواند زندگی فکری برلین را روایت کند. اما اولین کتاب ایگناتیف که ورود و شهرت وی را به جریانات روشنفکری تضمین و تسهیل کرد کتاب عذاب منصانه است. او در این کتاب به بررسی وضعیت ندامتگاه‌ها در دوران انقلاب صنعتی پرداخته است.

تمرکز اصلی ایگانتیف در آثارش بر محور ناسیونالیسم مدرن است که یک سه‌گانه در این خصوص به تألیف درآورده است‌. اولین کتاب خون و وابستگی است که حاصل پژوهشی است دربارهٔ یوگوسلاوی سابق و جمهوری‌های اروپای شرقی و ایرلند شمالی که محل نزاع‌های ناسیونالیستی بوده‌اند. کتاب دوم شرف سرباز نام دارد که به منازعات ناشی از انگیزه‌های قومی و قبیله‌ای می‌پردازد. در این کتاب او به اوضاع افغانستان در زمان سلطهٔ طالبان می‌پردازد. کتاب آخر این سه‌گانه نیز جنگ مجازی نام دارد. او در این کتاب به نبرد نیروهای ناتو در کوزوو می‌پردازد و آن را جنگی می‌داند نیابتی و بدون آن که حضور مستقیم داشته باشیم دشمن را کشته و حتی دست خود را نیز «آلوده» نکرده‌ایم. گفتنی است که این کتاب جایزهٔ جورج اورول را نیز از آن خود کرد. او در سال اول هزارهٔ سوم کتابی با عنوان سیاست، بت‌وارگی و حقوق بشر منتشر کرد که گزارش توفیقات و ناکامی‌های حقوق بشر و چشم‌اندازهای آن بود. این کتاب در انتشارات گام‌ نو به به چاپ رسیده است و با وجود این که موضوع خاصی دارد به نسبت با استقبال خوبی مواجه شد. کتاب دیگری که در زبان فارسی از ایگناتیف منتشر شد آتش و خاکستر نام دارد. او در این کتاب تجربه‌های حزبی و فعالیت‌های سیاسی خود را با تحصیلات دانشگاهی پیوند می‌زند و ویژگی‌های سیاست و سیاست‌مدار را بازگو می‌کند. او در این کتاب از این حرف می‌زند که عرصهٔ سیاست با علم سیاست تفاوت‌های مهمی دارد.

کتاب بعدی ایگناتیف که می‌خواهیم در مورد آن صحبت کنیم در باب تسلی خاطر است که در زبان فارسی سه ترجمه دارد. نشر مرکز با ترجمهٔ فرزانه طاهری، نشر بایگانی با ترجمهٔ شیما شریعت و نشر مهرگان خرد نیز با ترجمهٔ سینا بحیرایی. این کتاب از چندین چهره‌نگاره تشکیل شده است و با ترتیبی تاریخی حرکت می‌کند. روایت اشخاصی که در مصیبت رنج زندگی کردند و با جست‌وجو در سنت به دنبال تسلی‌ خاطر خود بودند که همیشه نیز موفق نبوده‌اند. از ایوب در کتاب مقدس تا آخماتووا و پریمو لوی و آلبر کامو و... ایگناتیف معتقد است که آموزه‌ها نیستند که مو‌جب تسلی ما می‌شوند، بلکه انسان‌ها با تجربه‌ها و شجاعت و پایداریشان به ما کمک می‌کنند.

 مایکل ایگناتیف نویسندهٔ پرکاری بوده و در قالب‌های مختلف طبع‌آزمایی کرده است. او نمایشنامه‌‌ای به نام گفت‌وگو در تاریکی دارد گفتگویی میان دیوید هیوم و جیمز باسول است و در تلویزیون بی‌بی‌سی نیز اجرا شد. او چند رمان نیز نوشته است از جمله: چارلی جانسن در آتش که دربارهٔ خبرنگار جنگی است که به بالکان جنگ‌زده سفر می‌کند و مسیر زندگی‌اش تغییر می‌کند، و رمانی با نام آسیه که داستان عاشقانه‌ای است از یک زن روس در زمان جنگ جهانی دوم که ساکن لندن و پاریس است. بعد از آسیه او کتاب داغ زخم را نوشت که دربارهٔ عشق و پذیرش ناکامی است. این کتاب به لیست نهایی بوکر نیز راه یافت.

نثر ایگناتیف چه زمانی که داستان و جستار می‌نویسد و چه از فلسفه و سیاست روشن، روایی و انسانی است و از زبانی خشک که متداول این موضوعات است فاصله دارد. تلاش او در طول حیات فکری خود این بود که از هویت و کرامت انسانی در این جهان پرآشوب دفاع کرده و پرهیز همیشگی او افتادن در دام تقلیل‌گرایی، ساده‌اندیشی و ایدئولوژی‌زدگی بود.