راهنمای جامع نوبل ادبیات
راهنمای جامع و کامل جایزه نوبل ادبیات: تاریخچه، برندگان مشهور، معیارهای انتخاب، فرآیند اعطا و تمام نکات مهم این جایزه معتبر ادبی جهان.
آغاز ماجرا: وصیتی در پاریس
در ۲۷ نوامبر ۱۸۹۵، آلفرد نوبل، مهندس و صنعتگر سوئدی، در باشگاه سوئدیـنروژی پاریس وصیتنامهاش را امضا کرد. مردی که ثروتش را از دینامیت ساخته بود، میخواست اموالش صرف پنج جایزه در فیزیک، شیمی، فیزیولوژی یا پزشکی، ادبیات و صلح شود. یکی از آنها برای کسی بود که برجستهترین اثر ادبی را برای هدفی آرمانی پدید آورده باشد. نوبل در ۱۰ دسامبر ۱۸۹۶ در سانرمو درگذشت و نخستین جایزهها در ۱۹۰۱ اهدا شد.
چرا ادبیات؟
نوبل فقط مردی از دنیای شیمی و فولاد نبود. در جوانی شعر میگفت و نمایشنامهای به نام نمسیس نوشت. چند زبان میدانست و با کتابها آشنا بود. او میخواست کارنامهی مردی را که با ابداعش ابزار ویرانی ساخته بود، با ستایش واژهها و آرمانهای انسانی متوازن کند. این تفسیری است که بسیاری از مورخان پذیرفتهاند، هرچند خود او هرگز آن را به صراحت ننوشت.
انتخاب برنده را او به آکادمی سوئد سپرد، نهادی که پادشاه گوستاو سوم در ۱۷۸۶ برای پاسداری از زبان سوئدی بنیان نهاده بود. هجده عضو مادامالعمر آن، با همکاری کمیتهی نوبل، نامزدها را بررسی میکنند و در پاییز نام برنده را اعلام میکنند. فهرست نامزدها تا پنجاه سال محرمانه میماند. به همین دلیل پروندهی هر دهه را باید نیمقرن بعد خواند.
هدفی آرمانی، عبارتی بحثبرانگیز
واژهی آرمانی (idealistic) در وصیتنامه مبهم بود. در سالهای نخست، آکادمی آن را محافظهکارانه تفسیر کرد: ادبیاتی اخلاقگرا، امیدبخش و بیگزند برای نظم اجتماعی. نتیجه این شد که تولستوی، ایبسن، زولا و استریندبرگ، یعنی ستونهای ادبیات جهان، هرگز جایزه نگرفتند. بعدها پروست، جویس، کافکا، بورخس، ناباکوف و بسیاری دیگر هم بینوبل ماندند. این غیبتها خود بخشی از تاریخ جایزه است، چون نشان میدهد داوری ادبی با گذر زمان چقدر تغییر میکند.
با گذشت دههها، مرزها گشودهتر شد. جایزه از اروپای شمالی و غربی به سوی آمریکا، آسیا، آفریقا و جهان عرب رفت. ژانرها هم متنوعتر شدند: فلسفه، تاریخ، خاطرهنویسی، ادبیات مستند، و در ۲۰۱۶ حتی ترانه. بهروایت وبسایت رسمی نوبل، این جایزه از ۱۹۰۱ تا ۲۰۲۵ در ۱۱۸ نوبت به ۱۲۲ برنده اهدا شده است. با برندهی ۲۰۲۶ این رقم به ۱۱۹ جایزه و ۱۲۳ برنده میرسد.
چرا جایزه نوبل ادبیات اهمیت دارد؟
اهمیت نوبل ادبیات تنها در اعتبار بینالمللی یا اثر آن بر فروش کتابها نیست. این جایزه میتواند توجه خوانندگان جهانی را به ادبیاتی جلب کند که پیشتر دیده و درک نشدهاند؛ ادبیاتی برخاسته از زبانها و فرهنگهایی که کمتر فرصت عرضه در سطح بینالمللی را داشتهاند. همچنین نوبل گاهی موضوعاتی را به بحث عمومی وارد میکند که رسانههای جریان اصلی کمتر به آنها پرداختهاند؛ از استعمار، مهاجرت و تبعیض تا جنگ و حافظه تاریخی.
بااینهمه، نوبل ادبیات معیار قطعی و مطلق ارزش ادبی نیست؛ بلکه روایتی از انتخابهای یک نهاد ادبی مشخص در بستر تاریخی خود است.
فهرست کامل برندگان نوبل ادبیات (۱۹۰۱ تا ۲۰۲۶)
۱۹۰۱ تا ۱۹۲۵؛ سالهای آغازین
۱۹۰۱ ـ سولی پرودوم (فرانسه): شعر (نخستین برنده تاریخ نوبل ادبیات)
۱۹۰۲ ـ تئودور مومسن (آلمان): تاریخنگاری (نویسنده تاریخ روم)
۱۹۰۳ ـ بیورنستیرنه بیورنسون (نروژ): شعر، نمایشنامه و رمان
۱۹۰۴ ـ فردریک میسترال (فرانسه) و خوسه اچهگارای (اسپانیا): شعر و نمایشنامه (مشترک)
۱۹۰۵ ـ هنریک سینکیهویچ (لهستان): رمان تاریخی (خالق کجا میروی؟)
۱۹۰۶ ـ جوزوئه کاردوچی (ایتالیا): شعر
۱۹۰۷ ـ رودیارد کیپلینگ (بریتانیا): داستان و شعر (جوانترین برنده تاریخ نوبل، ۴۱ساله)
۱۹۰۸ ـ رودلف اویکن (آلمان): فلسفه و نثر اندیشهمحور
۱۹۰۹ ـ سلما لاگرلوف (سوئد): رمان (نخستین زن برنده تاریخ نوبل ادبیات)
۱۹۱۰ ـ پاول هایزه (آلمان): داستان کوتاه، شعر و رمان
۱۹۱۱ ـ موریس مترلینک (بلژیک): نمایشنامه و مقاله (نمادگرایی)
۱۹۱۲ ـ گرهارت هاوپتمان (آلمان): نمایشنامه و رمان
۱۹۱۳ ـ رابیندرانات تاگور (هند): شعر (نخستین برنده آسیایی)
۱۹۱۴ ـ اهدا نشد
۱۹۱۵ ـ رومن رولان (فرانسه): رمان و زندگینامه (ژان کریستف)
۱۹۱۶ ـ ورنر فون هایدنشتام (سوئد): شعر و رمان
۱۹۱۷ ـ کارل گیلروپ و هنریک پونتوپیدان (دانمارک): شعر و رمان (مشترک)
۱۹۱۸ ـ اهدا نشد
۱۹۱۹ ـ کارل اشپیتلر (سوئیس): شعر حماسی
۱۹۲۰ ـ کنوت هامسون (نروژ): رمان (گرسنگی)
۱۹۲۱ ـ آناتول فرانس (فرانسه): رمان و نقد
۱۹۲۲ ـ خاسینتو بنابنته (اسپانیا): نمایشنامه
۱۹۲۳ ـ ویلیام باتلر ییتس (ایرلند): شعر و نمایشنامه
۱۹۲۴ ـ ولادیسلاو ریمونت (لهستان): رمان (دهقانان)
۱۹۲۵ ـ جرج برنارد شاو (ایرلند): نمایشنامه (تنها کسی که هم نوبل ادبیات و هم جایزه اسکار را دریافت کرد)
۱۹۲۶ تا ۱۹۵۰؛ از رمان اجتماعی تا ادبیات جنگ
۱۹۲۶ ـ گراتزیا دلددا (ایتالیا): رمان (دومین زن برنده)
۱۹۲۷ ـ آنری برگسون (فرانسه): فلسفه (زمان و آگاهی)
۱۹۲۸ ـ زیگرید اوندست (نروژ): رمان تاریخی (کریستین لاورانسدوتر)
۱۹۲۹ ـ توماس مان (آلمان): رمان (کوه جادو)
۱۹۳۰ ـ سینکلر لوئیس (آمریکا): رمان (نخستین برنده آمریکایی)
۱۹۳۱ ـ اریک اکسل کارلفلت (سوئد): شعر (اعطا شده پس از مرگ)
۱۹۳۲ ـ جان گالزورثی (بریتانیا): رمان (حماسه فورسایت)
۱۹۳۳ ـ ایوان بونین (روسیه): نثر و شعر (نخستین نویسنده روس)
۱۹۳۴ ـ لوئیجی پیراندلو (ایتالیا): نمایشنامه و داستان
۱۹۳۵ ـ اهدا نشد
۱۹۳۶ ـ یوجین اونیل (آمریکا): نمایشنامه
۱۹۳۷ ـ روژه مارتن دو گار (فرانسه): رمان
۱۹۳۸ ـ پرل باک (آمریکا): رمان (زمین خوب - نخستین زن آمریکایی برنده)
۱۹۳۹ ـ فرانس امیل سیلانپه (فنلاند): رمان
۱۹۴۰ تا ۱۹۴۳ ـ به دلیل جنگ جهانی دوم اهدا نشد
۱۹۴۴ ـ یوهانس ویلهلم ینسن (دانمارک): رمان و شعر
۱۹۴۵ ـ گابریلا میسترال (شیلی): شعر (نخستین برنده آمریکای لاتین)
۱۹۴۶ ـ هرمان هسه (آلمان/سوئیس): رمان (سیذارتا، گرگ بیابان)
۱۹۴۷ ـ آندره ژید (فرانسه): رمان و خاطرهنویسی
۱۹۴۸ ـ تی. اس. الیوت (بریتانیا/آمریکا): شعر (سرزمین بیحاصل)
۱۹۴۹ ـ ویلیام فاکنر (آمریکا): رمان
۱۹۵۰ ـ برتراند راسل (بریتانیا): فلسفه و نثر غیرداستانی (آزادی اندیشه)
۱۹۵۱ تا ۱۹۷۵؛ ادبیات مدرن و گسترش افقهای جهانی
۱۹۵۱ ـ پر لاگرکویست (سوئد): رمان، شعر و نمایشنامه
۱۹۵۲ ـ فرانسوا موریاک (فرانسه): رمان
۱۹۵۳ ـ وینستون چرچیل (بریتانیا): تاریخنگاری، زندگینامه و سخنوری
۱۹۵۴ ـ ارنست همینگوی (آمریکا): رمان (پیرمرد و دریا)
۱۹۵۵ ـ هالدور لاکسنس (ایسلند): رمان
۱۹۵۶ ـ خوان رامون خیمنس (اسپانیا): شعر
۱۹۵۷ ـ آلبر کامو (فرانسه): رمان و مقاله (پوچی و آزادی - از جوانترین برندگان، ۴۴ساله)
۱۹۵۸ ـ بوریس پاسترناک (شوروی): شعر و رمان (دکتر ژیواگو - مجبور به رد جایزه شد)
۱۹۵۹ ـ سالواتوره کوازیمودو (ایتالیا): شعر
۱۹۶۰ ـ سنژون پرس (فرانسه): شعر
۱۹۶۱ ـ ایوو آندریچ (یوگسلاوی): رمان (پلی بر رود درینا)
۱۹۶۲ ـ جان اشتاینبک (آمریکا): رمان (خوشههای خشم)
۱۹۶۳ ـ یورگوس سفریس (یونان): شعر
۱۹۶۴ ـ ژانپل سارتر (فرانسه): فلسفه، رمان و نمایشنامه (آگاهانه جایزه را نپذیرفت)
۱۹۶۵ ـ میخائیل شولوخوف (شوروی): رمان (دان آرام)
۱۹۶۶ ـ شموئل یوسف عگنون (اسرائیل) و نلی زاکس (سوئد): داستان و شعر (مشترک)
۱۹۶۷ ـ میگل آنخل آستوریاس (گواتمالا): رمان
۱۹۶۸ ـ یاسوناری کاواباتا (ژاپن): رمان (نخستین برنده ژاپنی)
۱۹۶۹ ـ ساموئل بکت (ایرلند): نمایشنامه و رمان (در انتظار گودو)
۱۹۷۰ ـ الکساندر سولژنیتسین (شوروی): رمان و روایت مستند
۱۹۷۱ ـ پابلو نرودا (شیلی): شعر
۱۹۷۲ ـ هاینریش بل (آلمان): رمان و داستان کوتاه
۱۹۷۳ ـ پاتریک وایت (استرالیا): رمان (نخستین برنده استرالیایی)
۱۹۷۴ ـ ایویند یونسون و هری مارتینسون (سوئد): رمان و شعر (مشترک)
۱۹۷۵ ـ اوژنیو مونتاله (ایتالیا): شعر
۱۹۷۶ تا ۲۰۰۰؛ تجربه فردی و صداهای حاشیهنشین
۱۹۷۶ ـ سال بلو (آمریکا): رمان
۱۹۷۷ ـ ویسنته آلکساندره (اسپانیا): شعر
۱۹۷۸ ـ آیزاک باشویس سینگر (آمریکا): داستاننویسی به زبان ییدیش
۱۹۷۹ ـ اودیسئاس الیتیس (یونان): شعر
۱۹۸۰ ـ چسواف میووش (لهستان/آمریکا): شعر و مقاله
۱۹۸۱ ـ الیاس کانتی (بلغاری /بریتانیا): رمان و مقاله
۱۹۸۲ ـ گابریل گارسیا مارکز (کلمبیا): رمان (صد سال تنهایی)
۱۹۸۳ ـ ویلیام گلدینگ (بریتانیا): رمان (ارباب مگسها)
۱۹۸۴ ـ یاروسلاو سایفرت (چکسلواکی): شعر
۱۹۸۵ ـ کلود سیمون (فرانسه): رمان
۱۹۸۶ ـ ووله سوینکا (نیجریه): نمایشنامه و شعر (نخستین برنده آفریقایی)
۱۹۸۷ ـ یوسف برودسکی (روسیه/آمریکا): شعر و مقاله
۱۹۸۸ ـ نجیب محفوظ (مصر): رمان (ثلاثیه قاهره - نخستین برنده عربزبان)
۱۹۸۹ ـ کامیلو خوزه سلا (اسپانیا): رمان
۱۹۹۰ ـ اکتاویو پاز (مکزیک): شعر و مقاله
۱۹۹۱ ـ نادین گوردیمر (آفریقای جنوبی): رمان و داستان کوتاه
۱۹۹۲ ـ درک والکات (سنت لوسیا): شعر و نمایشنامه
۱۹۹۳ ـ تونی موریسون (آمریکا): رمان (محبوب - نخستین زن سیاهپوست برنده)
۱۹۹۴ ـ کنزابورو اوئه (ژاپن): رمان
۱۹۹۵ ـ شیموس هینی (ایرلند): شعر
۱۹۹۶ ـ ویسواوا شیمبورسکا (لهستان): شعر
۱۹۹۷ ـ داریو فو (ایتالیا): نمایشنامه و تئاتر طنز
۱۹۹۸ ـ ژوزه ساراماگو (پرتغال): رمان (نخستین نویسنده پرتغالیزبان)
۱۹۹۹ ـ گونتر گراس (آلمان): رمان (طبل حلبی)
۲۰۰۰ ـ گائو شینگجیان (فرانسه/چین): رمان و نمایشنامه (نخستین نویسنده چینیزبان)
۲۰۰۱ تا ۲۰۲۶؛ حافظه، هویت و جهان معاصر
۲۰۰۱ ـ وی. اس. نایپل (بریتانیا): رمان و سفرنامه
۲۰۰۲ ـ ایمری کرتس (مجارستان): رمان (بیسرنوشتی)
۲۰۰۳ ـ جی. ام. کوتسی (آفریقای جنوبی): رمان
۲۰۰۴ ـ الفریده یلینک (اتریش): رمان و نمایشنامه
۲۰۰۵ ـ هارولد پینتر (بریتانیا): نمایشنامه
۲۰۰۶ ـ اورهان پاموک (ترکیه): رمان (نخستین برنده ترک)
۲۰۰۷ ـ دوریس لسینگ (بریتانیا): رمان (مسنترین برنده تاریخ نوبل، ۸۸ساله)
۲۰۰۸ ـ ژانماری گوستاو لوکلزیو (فرانسه): رمان
۲۰۰۹ ـ هرتا مولر (آلمان/رومانی): رمان و نثر
۲۰۱۰ ـ ماریو بارگاس یوسا (پرو): رمان
۲۰۱۱ ـ توماس ترانسترومر (سوئد): شعر
۲۰۱۲ ـ مو یان (چین): رمان
۲۰۱۳ ـ آلیس مونرو (کانادا): داستان کوتاه (استاد این قالب ادبی)
۲۰۱۴ ـ پاتریک مودیانو (فرانسه): رمان
۲۰۱۵ ـ سوتلانا الکسیویچ (بلاروس): نثر مستند و گفتوگومحور (روایت جنگ و رنج)
۲۰۱۶ ـ باب دیلن (آمریکا): ترانهسرایی (نخستین ترانهسرای برنده نوبل)
۲۰۱۷ ـ کازوئو ایشیگورو (بریتانیا): رمان
۲۰۱۸ ـ اولگا توکارچوک (لهستان): رمان (اعلامشده در سال ۲۰۱۹)
۲۰۱۹ ـ پیتر هاندکه (اتریش): رمان و نمایشنامه
۲۰۲۰ ـ لوییز گلیک (آمریکا): شعر
۲۰۲۱ ـ عبدالرازق گورنه (بریتانیا/تانزانیا): رمان
۲۰۲۲ ـ آنی ارنو (فرانسه): خودزندگینامه و روایت اجتماعی
۲۰۲۳ ـ یون فوسه (نروژ): نمایشنامه و رمان
۲۰۲۴ ـ هان کانگ (کره جنوبی): رمان (نخستین زن کرهای و آسیایی برنده)
۲۰۲۵ ـ لاسلو کراسناهورکایی (مجارستان): رمان
۲۰۲۶ ـ آن کارسن (کانادا): شعر، مقاله و ترجمه (برای آثار جسورانه و گفتوگوی بازیگوشانه با سنت کلاسیک)
در چه سالهایی جایزه نوبل ادبیات اهدا نشد و چرا؟
از سال ۱۹۰۱ تاکنون، جایزه نوبل ادبیات در هفت سال اهدا نشده است:
۱۹۱۴ و ۱۹۱۸: همزمان با جنگ جهانی اول و به دلیل اختلال در ارتباط و نبود نامزدهای واجد شرایط قطعی.
۱۹۳۵: بر اساس اسناد آکادمی، هیچکدام از نامزدها نتوانستند به حد نصاب آرای لازم یا اجماع کمیته دست پیدا کنند.
۱۹۴۰، ۱۹۴۱، ۱۹۴۲ و ۱۹۴۳: در میانه بحران ویرانگر جنگ جهانی دوم و اشغال بخش عمدهای از اروپا.
موارد خاص و جنجالی در تاریخ نوبل ادبیات
هیچ جایزهای به اندازهی نوبل ادبیات، هم تحسین و هم اعتراض ندیده است. از همان آغاز، آکادمی سوئد در برابر نامی که انتخاب میکرد و نامی که نادیده میگرفت، متهم بود. تولستوی در ۱۹۰۱ برنده نشد و گروهی از نویسندگان سوئدی نامهای اعتراضی نوشتند. خود تولستوی هم گفته بود از نبردن جایزه خوشحالتر است.
سرنوشت برخی برندگان از خود جایزه بیشتر سر و صدا کرد. بوریس پاسترناک در ۱۹۵۸ زیر فشار شدید حکومت شوروی، که او را از اتحادیهی نویسندگان اخراج کرد و تهدید به تبعید نمود، مجبور شد جایزه را رد کند. مدال را سیویک سال بعد، در ۱۹۸۹، پسرش دریافت کرد. سارتر در ۱۹۶۴ آگاهانه نپذیرفت، چون نمیخواست نویسنده به نهاد تبدیل شود. سولژنیتسین از ترس اینکه اجازهی بازگشت به وطن را نگیرد، به استکهلم نرفت و جایزه را پس از تبعیدش دریافت کرد. هامسون نخستینبار دین ادبی خود را با جایزه ادا کرد، اما در سالهای جنگ با نازیها همدلی نشان داد و شهرتش لکهدار شد. همینگوی در ۱۹۵۴ بهخاطر جراحاتش پس از دو سانحهی هوایی در آفریقا نتوانست حاضر شود و سخنرانیاش را دیگران خواندند. دوریس لسینگ وقتی خبر را بیرون خانهاش از خبرنگاران شنید، با طنزی تلخ گفت همهی جایزههای اروپا را گرفته است.
دربارهی انتخابها هم بحثها زیاد بوده است. در ۱۹۷۴ دو عضو خود آکادمی (آیوند یونسون و هری مارتینسون) برنده شدند و منتقدان، بهویژه بهخاطر نادیدهگرفتن نویسندگانی چون ناباکوف و گراهام گرین، آن را رسوایی خواندند. مارتینسون چند سال بعد، در میان انتقادها، به زندگی خود پایان داد. در ۲۰۰۵، کنوت آلنلوند با اعتراض به انتخاب الفریده یلینک از آکادمی کناره گرفت و گفت این انتخاب آبروی جایزه را برده است. در ۲۰۰۸، هوراس انگدال، دبیر دائمی وقت آکادمی، گفت اروپا هنوز مرکز ادبیات جهان است و ادبیات آمریکایی منزوی و خودمحور؛ جملهای که سروصدای فراوانی راه انداخت. در ۲۰۱۶ انتخاب باب دیلن بحث «ترانه ادبیات است یا نه؟» را بالا برد. دیلن هم دو هفته سکوت کرد، در مراسم شرکت نکرد و سخنرانیاش را بعدها فرستاد. در ۲۰۱۹ هم انتخاب پتر هانتکه بهخاطر حمایتهای او از صربستان در دوران میلوشویچ دوباره اعتراضها را شعلهور کرد.
اما بزرگترین بحران، خود آکادمی را درید. در پاییز ۲۰۱۷، روزنامهی «داگنس نیهتر» گزارشی منتشر کرد که در آن دهها زن از ژانکلود آرنو، هنرمند و مدیر یک مرکز فرهنگی، ادعای آزار جنسی کردند. او همسر کاترینا فروستنسون، یکی از اعضای آکادمی، بود و به آکادمی هم نزدیک شده بود. او بعدها محکوم شد، و ادعاهایی دربارهی درز اطلاعات برندگان به بیرون هم مطرح شد. آکادمی بر سر نحوهی برخورد دو دسته شد؛ دبیر دائمی، سارا دانیوس، استعفا داد و چند عضو دیگر هم کناره گرفتند. نتیجه این بود که برای نخستینبار پس از دههها، جایزهی ۲۰۱۸ اعلام نشد. آکادمی با اصلاح ساختار، تغییر اعضا و وعدهی شفافیت بیشتر بازگشت و در ۲۰۱۹ دو برنده را همزمان معرفی کرد.
این ماجراها نشان میدهد که نوبل گفتوگویی جاری میان ادبیات، سیاست، ذائقه و قدرت است. شاید به همین دلیل است که هر سال، هر اعلام، آتش بحثی تازه میافروزد.
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
از بازخورد شما سپاسگزاریم.
نظرات
نظر شما پس از بررسی تیم محتوا در همین بخش نمایش داده میشود.
افزودن نظر