رمان مالینا: رمانی از ویرجینیا وولف آلمان

کتاب مالینا اثر اینگه‌بورگ باخمن درباره‌ی چیست: معرفی، نقد و بررسی جامع کتاب

در اکتبر ۱۹۷۳، اینگه‌بورگ باخمن در آپارتمانش در رم از آتش‌سوزی جان سپرد. مالینا (ترجمه‌ی زینب آزمند، نشر وال) دو سال پیش از مرگش منتشر شده بود — تنها رمان تمام‌شده‌ی او — و گویی نویسنده‌اش می‌دانست که رمان دیگری در کار نخواهد بود.

از شعر تا رمان: تحولی دیرهنگام

باخمن در زادگاهش، کلاگن‌فورت اتریش، فلسفه خواند و رساله‌ی دکترایش را درباره‌ی هایدگر نوشت. شهرتش اما به‌علت شعرهایش بود. در دهه‌ی پنجاه میلادی دو مجموعه شعر منتشر کرد که در فضای ادبیات آلمانی‌زبان پس از جنگ موجی به راه انداخت. بعد نوشتن رمان را آغاز کرد؛ پروژه‌ای که سال‌ها طول کشید، اسمش را «توتزارتن» یا «شیوه‌های مرگ» گذاشته بود، و قرار بود در چند جلد باشد.

رمان مالینا در ۱۹۷۱ منتشر شد؛ جلد اول این پروژه، و تنها جلدی که به پایان رسید. بقیه به‌صورت قطعاتی ناتمام پس از مرگش پیدا شد.

تفاوت این رمان با کارهای پیشین باخمن مشخص است: او از فشردگی شعر رها شده، اما آن تراکم زبانی را که در شعر است حفظ کرده؛ گویی شعر در همه‌ی رمان مالینا حی و حاضر است.

ریشه‌ها: وین، فروید، ویتگنشتاین

باخمن شیفته‌ی وین بود؛ نه به عنوان محل زندگی، که بیشتر او در رم سکنا داشت، بلکه به عنوان ذهنیتی که ریشه‌اش در فروید و موزیل و هوفمانستال برمی‌گشت. ادبری ادریان ناتان وست در لوس‌آنجلس ریویوی آو بوکز نوشته که وسواس زبانی و بدگمانی به کلمات، که از هوفمانستال تا ویتگنشتاین در فضای فکری اتریشی ریشه داشت، در مالینا دیده می‌شود. باخمن نگران این بود که زبان آلمانی حامل ایدئولوژی ویرانگر بوده و کلمات این مانند سلاح هستند.

باخمن این نگرانی را در مصاحبه‌ای پیش از مرگش بیان می‌کند:

فاشیسم از اولین بمب‌هایی که می‌افتند شروع نمی‌شود. از روابط بین آدم‌ها و از کلمات شروع می‌شود.

ساختار: رمانی که از ژانر فرار می‌کند

مالینا سه شخصیت اصلی دارد: راوی، زنی بی‌نام، نویسنده‌ای وینی، عاشق ایوان می‌شود، جوانی مجاری که آن‌سوی خیابان زندگی می‌کند. و با مالینا، مردی معماگونه، در یک آپارتمان در خیابان اونگارگاسه زندگی می‌کند.

Ploughshares در بررسی این رمان نوشته که طرح داستانی مالینا را نمی‌شود به‌سادگی بیان کرد. راوی رمان تصاویر ذهنی‌اش را روی کاغذ آورده؛ از مکالمات تلفنی که پریشان‌گویانه توصیف می‌شوند، شرح نامه‌هایی که نوشته و پاره می‌شوند و توصیف کابوس‌ها.

فصل دوم خواب‌های راوی با اتاق‌های گاز و تصاویری از هولوکاست درهم می‌آمیزد. این فصل، به تعبیر منتقدان، جایی است که باخمن در اوج توان نویسندگی‌اش است.

اما مالینا رمان تیره‌ و سیاهی نیست. Kirkus Reviews آن را رمانی خوانده که به‌سبک داستان‌های جنایی روایت می‌شود، با طنز تلخی که سراسر رمان جاری است.

تأثیر: از برنهارد تا ییلنک

در گرانتا، منتقدی نوشته که باخمن وارث ادبی روبرت موزیل است و خودش بر نسلی از رمان‌نویسان آلمانی و اتریشی تأثیر داشته، از جمله کریستا ولف، پتر هاندکه، و توماس برنهارد.

توماس برنهارد که ما او را با رمان یخبندان و نمایشنامه‌هایش می‌شناسیم، گفته:

باخمن هوشمندترین و مهم‌ترین نویسنده‌ی زن کشور ما در قرن بیستم است.

پس از انتشار ویراست جدیدی از ترجمه‌ی انگلیسی مالینا در ۲۰۱۹، رمان دوباره مورد توجه قرار گرفت. پاریس ریویو آن را «کلاسیک فمینیستی» خواند و  مجله‌ی Music & Literature مقایسه‌ای انجام داد که جایگاه باخمن در ادبیات آلمانی‌زبان را با ویرجینیا وولف در ادبیات انگلیسی یکسان ارزیابی کرد.

چه چیزی این رمان را متفاوت می‌کند

مالینا رمانی است که پرسشی بنیادین درباره‌ی ناممکن بودن زبان طرح می‌کند: آیا زنی که از جامعه، از مردانی که دوستشان دارد، و از خود زبان، آسیب می‌بیند، می‌تواند با همان زبان بگوید چه بر سرش آمده؟ راوی تمام رمان این کار را می‌کند: می‌نویسد، پاره می‌کند، دوباره می‌نویسد.

آنچه این رمان را در ادبیات معاصر اروپا مهم کرده همین است: کتابی درباره‌ی فاشیسم و توصیف لایه‌های زیرین جامعه‌ای که همیشه در جنگ است.