روایت بازگشت

کتاب روایت بازگشت اثر هشام مطر

کتاب روایت بازگشت نوشته‌ی هشام مطر (نویسنده‌ی لیبیایی-انگلیسی)، اثری مستند و زندگینامه‌ای است که در سال ۲۰۱۷ موفق به دریافت جایزه‌ی پولیتزر در بخش ادبیات غیرداستانی و چندین جایزه‌ی معتبر دیگر شد. هشام مطر در این اثر تحسین‌شده، ماجرای ناپدید شدن پدرش، جاب‌الله مطر، از مخالفان برجسته‌ی حکومت معمر قذافی، را با نثری داستان‌وار، پرکشش و اثرگذار روایت می‌کند.

داستان و مضمون روایت بازگشت

محور اصلی کتاب روایت بازگشت، جستجوی هشام مطر به دنبال پدر مفقودالاثرش است. جاب‌الله مطر که زمانی از افسران عالی‌رتبه‌ی ملک ادریس بود و سپس به تاجری ثروتمند تبدیل شد، پس از کودتای قذافی و به دلیل اعتراض به خفقان، نظامی شدن مدارس و ممنوعیت‌های اجتماعی، به یکی از مخالفان سرسخت حکومت بدل گردید. او در سال ۱۹۸۰ به قاهره گریخت و با تشکیل یک اردوگاه نظامی در چاد قصد سرنگونی قذافی را داشت، اما در سال ۱۹۹۰ توسط پلیس مخفی مصر ربوده و به لیبی تحویل داده شد.

هشام مطر در این کتاب با بررسی تاریخ سه نسل از خانواده‌اش (خودش، پدرش و پدربزرگش حامد مطر که با نیروهای استعمارگر ایتالیایی مبارزه می‌کرد)، زندگینامه‌ی ‌شخصی خود را با چهل‌ودو سال تاریخ معاصر لیبی و دوران دیکتاتوری قذافی پیوند می‌زند. او مراحل سفر قهرمانانه‌ی خود را در سه مرحله‌ی جدایی، تشرف و بازگشت ترسیم می‌کند؛ سفری که در آن او پس از سی‌وسه سال تبعید و پس از سقوط قذافی در سال ۲۰۱۲ به وطنش بازمی‌گردد تا ردی از پدر بیابد.

ویژگی‌های برجسته کتاب روایت بازگشت

• پیوند تاریخ و ادبیات: مطر با تسلط بر فنون ادبی، کمبود منابع تاریخی درباره‌ی لیبی معاصر را با روایتی شخصی و عمیق جبران می‌کند. او از تلمیحات اسطوره‌ای و ادبی بهره می‌گیرد؛ از مقایسه‌ی رنج پدر با تابلو شهادت قدیس لورنس اثر تیسین گرفته تا شبیه‌سازی وضعیت خود با هملت و تلماخوس.

• تصویرسازی از رنج تبعید و فقدان: نویسنده احساسات یک تبعیدی ابدی را با مهارت به تصویر می‌کشد؛ کسی که با هویتی چندپاره به وطنی بازگشته که تغییرات بسیاری را از سر گذرانده است. او مفهوم فقدان را نه به عنوان یک خلاء، بلکه به عنوان «مکانی شلوغ پر از صداهای پایدار» توصیف می‌کند.

• گزارش‌های مستند و روزشمار: بخش‌هایی از کتاب شبیه به سفرنامه است که در آن محیط شهرهایی چون بنغازی و اجدابیا، معماری‌ها، رسوم محلی و خاطرات تلخ زندانیان بازمانده از کشتار زندان مخوف ابوسلیم به دقت توصیف شده است.

• تلاش‌های حقوق بشری: کتاب به تلاش‌های گسترده نویسنده در سال ۲۰۰۹ برای جلب حمایت سازمان عفو بین‌الملل، نهادهای حقوق بشری و حتی مذاکره با سیف‌الاسلام قذافی جهت آزادی زندانیان اشاره دارد.

در نهایت، روایت بازگشت تنها داستان فقدان یک پدر نیست؛ بلکه اعتراف و پوزش یک نسل است که نتوانستند پیش از وقوع جنایات گسترده، به موقع برای دفاع از حقوق بشر به پا خیزند. این کتاب تجربه‌ای تکان‌دهنده از رویارویی انسان با مفاهیمی چون مرگ، زندگی، تبعید و دیکتاتوری است.