کتاب بازی در سپیده‌دم و رویا: سفری به اعماق روح و ذهن

معرفی، نقد و بررسی دو داستان از آرتور شنیتسلر

آرتور شنیتسلر، پزشک و نویسنده‌ی اتریشی، در دو داستان سپیده‌دم و رؤیا (ترجمه‌ی علی‌اصغر حداد، انتشارات نیلوفر) مخاطب را به فضایی دعوت می‌کند که در آن، آنچه در ظاهرِ زندگی می‌گذرد، تنها لایه‌ای نازک بر روی آتشفشانی از امیال و هراس‌های سرکوب‌شده است. شنیتسلر که با دانش پزشکی و تخصص خود در حوزه‌ی روان‌شناسی، شناخت عمیقی از پیچیدگی‌های ذهنی انسانِ مدرن داشت، در این دو داستان، ساختار سنتی روایت را رها کرده و به سراغِ ابعاد پنهانِ وجودِ آدمی رفته است.

رؤیا: ضیافتِ وهم و واقعیت

داستان رؤیا که در سال ۱۹۲۶ منتشر شد، قصه‌ی پزشک جوانی به نام فریدولین و همسرش آلبرتینا را روایت می‌کند که زندگی‌شان پس از یک گفتگویِ صادقانه درباره‌ی امیال و رویاهایشان دچار تزلزل می‌شود. این اثر، برخلاف داستان‌های معمول، از تلاقیِ دنیایِ بیداری و جهانِ خواب تشکیل شده است. شنیتسلر در این اثر به شکلی استادانه نشان می‌دهد که چگونه امنیتِ طبقه‌ی بورژوا، تنها یک پوسته‌ی ظاهری است که با کوچک‌ترین لرزشی در ذهن، فرو می‌ریزد.

عنوان داستان پیوندی پارادوکسیکال میانِ ساختارِ دقیقِ فرمِ ادبیِ نوولا (Novelle) و ماهیتِ سیال و لغزنده «رویا» برقرار می‌کند. در تحلیل دانشگاه مینه سوتا نشان می‌دهد چگونه شنیتسلر مفاهیمِ «ناخودآگاه» را پیش از آنکه به یک نظریه‌ی رایج تبدیل شود، در تار و پود ادبیاتش تنیده بود. فریدولین در این روایت، در سفری شبانه، با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شود که او را وادار می‌کند تا با ترس‌های درونی‌اش از مرگ و میل‌های سرکوب‌شده‌اش در فضایِ یک انجمنِ مخفی و پر از نقاب، مواجه شود.

این داستان تنها درباره‌ی خیانت نیست؛ بلکه درباره‌ی ناتوانیِ بشر در کنترلِ آنچه در اعماقِ ذهنش جریان دارد، سخن می‌گوید. فریدولین در این سفر، مجبور می‌شود ماسکِ اجتماعی خود را بردارد و با واقعیتی روبه‌رو شود که در آن، نظمِ زندگی‌اش تنها یک توهمِ سازمان‌یافته است.

بازی در سپیده‌دم: قمارِ سرنوشت و شکستِ غرور

در داستان بازی در سپیده‌دم، شنیتسلر با نگاهی تیزبین، به موضوعِ مسئولیت فردی و فشارِ هنجارهایِ اجتماعیِ حاکم بر طبقه‌ی اشراف در وینِ قرنِ نوزدهم می‌پردازد. این اثر، داستانِ سقوطِ تدریجیِ قهرمانی است که درگیرِ بدهی‌هایِ سنگینِ ناشی از قمار می‌شود. در اینجا، شنیتسلر به جایِ تمرکز بر فضایِ رویایی، بر روی تنش‌هایِ ملموس و فشارهایِ اجتماعیِ خفقان‌آوری تمرکز می‌کند که یک فرد را به سمتِ نابودی سوق می‌دهد.

آنچه در این داستان خودنمایی می‌کند، تواناییِ نویسنده در به تصویر کشیدنِ «کدِ افتخار» و پوچیِ حاکم بر رفتارهایِ اشرافی است. در جانز هاپکینز، به این نکته اشاره شده که در آثارِ شنیتسلر، مرگ و عشق دو ستونِ اصلی هستند که تمامیِ دغدغه‌هایِ قهرمانانِ او را شکل می‌دهند. در داستان بازی در سپیده‌دم، قهرمانِ داستان در میانه دو راهیِ اخلاقی و اجتماعی قرار می‌گیرد؛ جایی که تصمیم‌هایِ او دیگر نه بر اساسِ اراده‌ی شخصی، بلکه به خاطرِ هراس از قضاوتِ جامعه و قوانینِ نانوشته‌ی طبقاتی گرفته می‌شود.

این داستان چهره‌ی کریهِ موقعیت‌هایِ اجتماعی را نمایان می‌کند که فرد را وادار می‌سازد برایِ حفظِ ظاهر، هویتِ انسانی‌اش را قربانی کند. شنیتسلر با بیانی صریح، نشان می‌دهد که چگونه یک بحرانِ مالی، می‌تواند همچون آینه‌ای، تمامیِ ضعف‌ها و بزدلی‌هایِ پنهانِ یک فرد را در برابرِ اطرافیانش برملا سازد.

چرا آثار شنیتسلر همچنان خواندنی است؟

آنچه در این دو داستان اهمیت دارد، نه فقط داستان‌گویی، بلکه روشی است که شنیتسلر برایِ مواجهه با حقیقتِ وجودیِ انسان به کار می‌گیرد. او در آثارِ خود، از قهرمانانِ شکست‌ناپذیر خبری نمی‌دهد؛ بلکه شخصیت‌هایی را می‌آفریند که با تمامِ ترس‌ها، تردیدها و تضادهایِ درونی‌شان برایِ ما آشنا هستند.

همان‌طور که در مجله Seminar آمده، شنیتسلر با استفاده از ابزارهایی مانندِ تک‌گویی‌هایِ درونی و روایت‌هایِ غیرخطی، فضایِ جدیدی را در ادبیاتِ مدرنِ اتریش گشود. او معتقد بود که وظیفه‌ی نویسنده نه ارائه‌یِ پاسخ، بلکه مطرح کردنِ پرسش‌هایی است که بنیادِ باورهایِ مخاطب را درگیر می‌کند. خواندنِ این آثار، تجربه‌ای است که فرد را به تماشایِ لایه‌هایِ زیرینِ رفتارهایِ انسانی می‌برد؛ جایی که منطقِ روزمره رنگ می‌بازد و امیالِ سرکوب‌شده، قدرتِ اصلی را در دست می‌گیرند.

این دو داستان، آینه‌ای برایِ دیدنِ تناقضاتِ درونیِ خودِ ما هستند. شنیتسلر به ما یادآور می‌شود که هر فرد، حتی در آراسته‌ترین موقعیت‌هایِ اجتماعی، همواره با نیمه‌یِ پنهانی از وجودش دست‌به‌گریبان است که تنها در لحظاتِ بحرانی و در سایه‌یِ تردیدها، خود را آشکار می‌کند. با ورود به دنیایِ آثارِ او، مخاطب درگیرِ پرسش‌هایی می‌شود که تا مدت‌ها پس از پایانِ مطالعه، در پسِ ذهنِ او باقی خواهد ماند؛ پرسش‌هایی درباره‌ی اینکه چقدر از رفتارهایِ روزانه‌ی ما، واقعی و چقدر از آنها، نقابی است که برایِ بقا در جهانِ پیرامون بر چهره داریم.