خانه‌ام آتش گرفته‌ست؛ فریاد بی‌صدایان در دل دیکتاتوری

نقد و بررسی کتاب خانه‌ام آتش گرفته‌ست اثر آریل دورفمن

فرار یک زندانی سیاسی زخمی از بیمارستان، بازگشت یک چهره‌ی برجسته‌ی سیاسی پس از سال‌ها غربت به موطن خود، و شرح بازجویی و شکنجه‌ی پزشکی که در زندان یک نظام دیکتاتوری مقاومت می‌کند؛ این‌ها تنها بخشی از مضامین تکان‌دهنده‌ای است که آریل دورفمن در کتاب خانه‌ام آتش گرفته‌ست (ترجمه‌ی زرین جوادی، نشر هیرمند) خود به تصویر می‌کشد.

مجموعه داستان خانه‌ام آتش گرفته‌ست شامل ۱۰ قصه از زندگی انسان‌های عادی است؛ روایتی ملموس و دردناک از کسانی که زیر چرخ‌دنده‌های یک نظام توتالیتر در حال مقاومت هستند. این کاری است که این نویسنده‌ی مشهور شیلیایی به زیباترین شکل ممکن انجام داده است.

نگاهی به داستان‌های مجموعه؛ انسان‌های معمولی در برابر دیکتاتوری

دورفمن در این کتاب به سراغ قهرمانان افسانه‌ای نمی‌رود؛ او روایتگر داستان انسان‌های معمولی است که در موقعیت‌های غیرمعمولی قرار گرفته‌اند.

۱. داستان «مشاوره»؛ سکوت مقتدرانه در اتاق شکنجه

شخصیت اصلی این داستان، پزشکی به نام جورجیو است که انواع و اقسام شکنجه‌ها را تحمل می‌کند. شکنجه‌گران او را تا سر حد مرگ آزار می‌دهند تا نام پزشکان و بیمارستان‌های زیرزمینی که به مخالفان سیاسیِ زخمی کمک می‌کنند را لو بدهد...

۲. داستان «بررس»؛ آینه‌ای در برابر سانسورچی

در این قصه با دون آلفونسو (سانسورکننده‌ی کتاب) و آلوارو پرادا (نویسنده) روبه‌رو می‌شویم. دون آلفونسو کسی است که سرنوشت کتاب‌ها را تعیین می‌کند؛ او خطوط قرمز و اشارات سیاسی را می‌فهمد و حکم به خمیر شدن یا انتشار آثار می‌دهد. اما رمان جدید آلوارو، خواب را از چشمان این سانسورچی می‌رباید...

۳. داستان «محفل خانواده»؛ شکاف عمیق دو قطبی‌ها

برخلاف دیگران، شانه‌های لوچو (جوانی که خلاف میلش به سربازی رفته) تحمل آرمان‌های بزرگ را ندارد. پدر او طرفدار سالوادور آلنده است و سربازی پسرش را یک ننگ می‌داند. دورفمن در این داستان به فضای دوقطبی میان طرفداران «رئیس‌جمهور رفیق» (آلنده) و آگوستو پینوشه نقب می‌زند و نشان می‌دهد که چگونه رژیم‌های استبدادی، میان اعضای یک خانواده فاصله‌ای به وسعت یک اقیانوس می‌اندازند.

۴. داستان «خانه‌ام آتش گرفته‌ست»؛ دیکتاتوری از چشم کودکان

زیستن در یک رژیم توتالیتر چطور روی کودکان اثر می‌گذارد؟ در این داستان تکان‌دهنده، دو کودک که والدینشان مخالف نظام هستند، مشغول یک بازی ویژه هستند؛ بازیِ پنهان شدن از دید مأموران امنیتی در هنگام یورش به خانه!

جادوی قلم دورفمن؛ واقع‌گرایی همراه با ابهام و استعاره

فضای تمامی داستان‌های این مجموعه رئال (واقع‌گرایانه) است، به جز داستان «خرابه» که نویسنده در آن به تمثیل و استعاره پناه می‌برد تا از وطن، ارزش‌های انسانی و جان‌باختگان راه آزادی پاسداشت کند. در بخشی از این داستان آمده:

من فقدان‌های‌مان را انکار نمی‌کنم... وقتی پرتقالی فاسد شود، وقتی کتابی سوزانده شود، نور دیگر به روشنی قبل نخواهد تابید. اما می‌شود کاری کرد.

پایان‌های باز و سرنوشت‌های نامعلوم

یکی از ویژگی‌های بارز سبک آریل دورفمن، عدم ارائه اطلاعات شفاف و کامل از سرنوشت شخصیت‌هاست. او نوری بر یک مقطع از زندگی آن‌ها می‌تاباند و سپس رهایشان می‌کند:

1. ما نمی‌دانیم پس از اعطای مجوز، چه بلایی سر «بررس» آمد.
2. نمی‌دانیم فرجام «جورجیو» در اتاق شکنجه چه شد.
3. و نمی‌دانیم «تئو» در داستان «غول» که زخمی از بیمارستان گریخت، به کجا رسید.

چرا باید کتاب خانه‌ام آتش گرفته‌ست را بخوانیم؟

آریل دورفمن نخستین مجموعه‌ی داستان خود را در سال ۱۹۹۱ به چاپ رساند؛ درست یک سال پس از سقوط دولت توتالیتر پینوشه. عجیب نیست که در لابه‌لای سطور تمام این داستان‌ها، نجواهای انسان‌های زخم‌خورده و صدای آشوبناک کشوری له شده زیر چکمه‌ی نظامیان (شیلی) به گوش می‌رسد.

کتاب خانه‌ام آتش گرفته‌ست یک ستایشنامه‌ی بلند برای انسان‌های عادی است، نه قهرمانان فرابشری؛ این کتاب صدایی است برای تمام کسانی که در تاریخ صامت نگه داشته شده‌اند.