کتاب جنگ اثر لویی فردینان سلین؛ شاهکاری گمشده از دل جهنم

معرفی و نقد و بررسی رمان جنگ: چرا باید این کتاب را خواند

کتاب جنگ اثر لویی فردینان سلین (ترجمه‌ی زهرا خانلو، نشر نو) نویسنده‌ی جنجالی و جریان‌ساز فرانسوی، تنها رمانی ساده نیست؛ بلکه سندی است تکان‌دهنده از تباهی انسان در مسلخ جنگ. این رمان که دهه‌ها گمان می‌رفت برای همیشه نابود شده، پیدا شد و به یکی از مهم‌ترین اتفاقات ادبیات جهان در سال‌های اخیر تبدیل شد. اگر از علاقه‌مندان به ادبیات جنگ و البته شاهکار بی‌بدیل سلین یعنی سفر به انتهای شب هستید، خواندن رمان جنگ تجربه‌ای است که از یاد نخواهید برد.

جورج اورول، سلین و مفهوم ویرانگر جنگ

در سال ۱۹۸۴، جورج اورول در رمان مشهور خود ۱۹۸۴ از جنگی سخن می‌گوید که میان اقیانوسیه و متحدش شرق‌‌آسیا با اروپا-آسیا در جریان است؛ جنگی پایان‌ناپذیر و بی‌هدف از سوی حکومتی که یک شعار اساسی دارد: «جنگ صلح است، آزادی بردگی است، نادانی توانایی است». جنگ در رمان اورول، بازتابی است از دو جنگ جهانی ویرانگری که او خود طی کمتر از سی سال به چشم دید.

برای نسل روشنفکران و نویسندگانی چون اورول، جنگ به قول خورخه لوئیس بورخس همان «واقعیت عبوسی» بود که تا انسان در آن «معرکه» قرار نگیرد، نمی‌تواند عمق فاجعه‌ی آن را درک کند. جنگ ورطه‌ی جهنمی و هولناکی است که معدود نویسندگانی در تاریخ ادبیات توانسته‌اند از پسِ روایت عریان و بی‌پرده‌ی آن بربیایند و بی‌شک، یکی از بزرگ‌ترینِ آن‌ها لویی فردینان سلین است.

سهم سلین از جنگ؛ ترکش‌هایی که ادبیات را خلق کردند

همان‌طور که قهرمان رمان سفر به انتهای شب می‌گفت، هرکس از جنگ سهمی دارد و سلین هم از این قاعده مستثنا نبود. او در سال ۱۹۱۲، پس از گذراندن مرحله‌ی اول امتحان دیپلم، برای سه سال به خدمت سواره‌نظام درآمد و با آغاز جنگ جهانی اول، به جبهه‌های نبرد اعزام شد.

در سال ۱۹۱۴ و طی مأموریتی در منطقه‌ی فلاندر، سلین به شدت مجروح شد؛ جراحتی که اگرچه برایش مدال شجاعت به همراه آورد، اما او را به یک ازکارافتاده‌ی هفتادوپنج درصدی تبدیل کرد. رمان جنگ، در واقع خاطرات خودآگاهانه و کابوس‌وار او از همان روزهای خون و جنون است. از روزهایی که به قول خودش در متن رمان:

من جنگ را در سرم به دام انداخته‌ام. جنگ در سرم زندانی شده.

داستان با جراحت بازوی راست راوی آغاز می‌شود؛ همان بازویی که در واقعیت تا آخر عمرِ سلین مفلوج ماند و او را مجبور کرد تمام شاهکارهایش را با دست چپ بنویسد. علاوه بر این، بر اثر اصابت ترکش و صدای مهیب خمپاره‌ها، شنوایی یک گوش او به شدت آسیب دید و میزبان وزوزی دائمی و آزاردهنده شد. این همان صدایی است که شخصیت اصلی رمان جنگ یعنی «فردینان»، ثانیه‌ای از شر آن در امان نیست.

خلاصه‌ی کتاب جنگ؛ بیداری در میان مردگان

داستان کتاب جنگ با صحنه‌ای نفس‌گیر آغاز می‌شود: فردینانِ بیست‌ساله در میدان نبرد، میان انبوهی از جنازه‌ها و گل‌ولای به هوش می‌آید، در حالی که به‌شدت مجروح شده است. او با تقلایی حیوانی برای بقا، خود را به پشت جبهه می‌رساند و در یک بیمارستان نظامی در شهری خیالی بستری می‌شود.

در این بیمارستان، سلین با نثری بی‌رحمانه، ریاکاری‌های میهن‌پرستانه، فساد اخلاقی و پوچی جنگ را به تصویر می‌کشد. روابط فردینان با پرستاران و سایر سربازان مجروح، روایتی است سراسر گزنده از موقعیتی که پیش‌تر در دیگر کتاب های سلین خوانده بودیم. اینجا خبری از حماسه‌سازی نیست؛ بلکه فریادی است سرشار از خشم و تشویش، آکنده از طنین خنده‌ی تلخی که انگار مستقیماً از اعماق جهنم به گوش می‌رسد. جایی که راوی آرزو می‌کند:

همه جای زمین گندیده. باید بروم به یک کشور غریب؛ جایی که آدم‌ها همدیگر را نمی‌کشند.

ماجرای شگفت‌انگیز دست‌نویس‌های گمشده سلین

یکی از جذاب‌ترین نکات درباره‌ی معرفی کتاب جنگ، تاریخچه‌ی پرفراز و نشیب انتشار آن است. این رمان، همان اثر گم‌شده‌ی سلین بود که دهه‌ها به یک افسانه‌ی ادبی تبدیل شده بود.

در جریان آزادسازی پاریس از شر نازی‌ها در سال ۱۹۴۴، سلین که به دلیل مواضع سیاسی‌اش در خطر دستگیری بود، از پاریس گریخت. در همین زمان، آپارتمان او غارت شد و صندوقچه‌ای حاوی هزاران صفحه از دست‌نویس‌های او به سرقت رفت. سلین تا پایان عمر در حسرت این نوشته‌ها سوخت. تا اینکه چند سال پیش، به شکلی معجزه‌آسا خبر پیدا شدن این دست‌نویس‌ها مخابره شد. انتشار این رمان در فرانسه زلزله‌ای ادبی به پا کرد و خوشبختانه خیلی زود شاهد ترجمه‌ی کتاب جنگ به زبان فارسی بودیم.

چرا باید کتاب جنگ را بخوانیم؟

این رمان که به نوعی حلقه‌ی مفقوده‌ی میان تجربیات واقعی سلین و خلق شاهکارش سفر به انتهای شب است، ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد که خواندنش را ضروری می‌کند:

1. نثر گزنده و عریان: کلمات در این رمان مانند گلوله شلیک می‌شوند. سلین با استفاده از زبان محاوره و لحن تند، خواننده را مستقیماً به وسط کثافتِ جنگ پرتاب می‌کند.
2. طنز سیاه: دیوید هیمن، منتقد برجسته‌ی آثار سلین، به درستی اشاره می‌کند که: طنز تلخ، گنده‌گویی، مسخره‌بازی، نیروی بیانی و زیاده‌روی‌هایش همه مثل خارخسک به شعور خواننده می‌چسبد و کنده نمی‌شود.
3. روانشناسی تروما: کتاب به بهترین شکل ممکن نشان می‌دهد که چگونه جنگ، نه‌تنها جسم، بلکه روح و روان انسان را برای همیشه متلاشی می‌کند.

کلام آخر

کتاب جنگ اثر لویی فردینان سلین، آخرین ترجمه از آثار این «جادوگر سیاه مضحکه و خشم» است. رمانی که مانند دیگر نوشته‌های او، پس از خوانده شدن هرگز گریبان ذهنتان را رها نخواهد کرد. این کتاب، دعوتی است به تماشای تاریک‌ترین زوایای روح بشر در روزگاری که انسانیت، در خون و باروت غرق شده بود. اگر به دنبال درک معنای واقعی ادبیات جنگ هستید، خواندن این شاهکار بازیافته را از دست ندهید.