1984 (چشمه)

نگاهی به کتاب ۱۹۸۴ اثر جورج اورول

کتاب ۱۹۸۴ سیاسی‌ترین رمان تاریخ ادبیات

کتاب ۱۹۸۴ اثر جورج اورول است که در سال ۱۹۴۸ منتشر شد. این کتاب که آخرین اثر اورول است از معروف‌ترین داستان‌های ضد آرمانشهری یا همان دیستوپیایی است. شخصیت اصلی رمان جوانی است به نام وینستن اسمیت که در وزارتخانه‌ی حقیقت که به آموزش و پرورش، اخبار و هنرها می‌پردازد کار می‌کند. این وزارتخانه به همراه سه وزارت‌خانه‌ی دیگر، با نام‌های وزارت عشق، وزارت رفاه و وزارت صلح، حکومت کتاب ۱۹۸۴ را تشکیل می‌دهد.

چرا اورول کتاب ۱۹۸۴ را نوشت

جورج اورول با نام حقیقی اریک بلر، از جوانی شاهد بحران‌ها و رویدادهای خشونت‌باری بود که در نهایت به بی‌ثباتی و ناامنی جهان انجامید. در مدتی کمتر از سی سال، جهان با دو جنگ بزرگ و بی‌سابقه روبه‌رو شد که نتیجه‌اش مرگ ده‌ها میلیون تن به فجیع‌ترین وضع بود و آوارگی صدها میلیون نفر.

هر آنچه اورول از جوانی در جستارها و کتاب‌های داستانی و غیرداستانی‌اش نوشت بازتابی هستند از آن جهان تیره و تاریک. در مقابل کتاب ۱۹۸۴ تعبیر و برداشت جورج اورول از آینده‌ی انسان است. دنیای کتاب ۱۹۸۴ همان جهان سال ۱۹۴۴ است که اورول در آن زمان رمانش را می‌نوشت. در کتاب ۱۹۸۴ شرح سلاح‌ها و موشک‌هایی را می‌خوانیم که نتیجه‌ی رشد علم و دانش و تکنولوژی است و آغاز پیشرفت شگرف علم و تکنولوژی در نیمه‌ی قرن بیستم.

مضمون اصلی کتاب ۱۹۸۴

کتاب ۱۹۸۴ دادخواستی علیه دروغ‌پردازان و شیادان است. دادخواستی هراس‌انگیز تا میلیون‌ها انسان را از رؤیای خوش آرمان‌شهر بیرون آورد. جورج اورول در کتاب ۱۹۸۴ آن آرمان‌شهری که هر نظام توتالیتری و استبدادی وعده‌اش را می‌دهد، یک ویران‌شهر توصیف می‌کند که در آن انسان‌ها در رنج و نکبت و بدبختی هستند.

کتاب ۱۹۸۴ درباره‌ی توتالیتاریسم یعنی همان نظام‌های تمامیت‌خواه و استبدادی است. جورج اورول در کتابش ماشین سرکوبی را توصیف می‌کند که مخالفان را از بین می‌برد و پلیس مخفی‌اش (مثل سازمان چکا در شوروی و گشتاپو در آلمان نازی) به تعقیب و آزار بی‌پایان انسان‌ها مشغول است.

شخصیت‌پردازی در کتاب ۱۹۸۴

در کتاب ۱۹۸۴ قهرمانی وجود ندارد. تا نیمه‌های رمان خیال می‌کنیم وینستن قهرمانی است که علیه سرکوب برمی‌خیزد و درفش آزادی‌خواهی را به دوش خواهد کشید. اما اگر راه مبارزه با توتالیتاریسم و استبداد این است که اشخاص باید در برابر معیارهای جمعی به دفاع از ارزش‌ها و اعتقادات فردی برخیزند و از هویت فردی‌شان دفاع کنند، وینستن کسی است که از این امر ناتوان است.

جورج اورول شخصیت اصلی داستانش را به زمین می‌زند و او را موجودی ضعیف و عاجز معرفی می‌کند. بنابراین کتاب ۱۹۸۴ رمانی است بسیار تلخ. در مزرعه‌ی حیوانات اورول هشدار می‌دهد که اگر روشنفکران و مردم دیر بجنبند، جامعه به طور قطع به سرنوشت شومی دچار خواهد شد. در حالی که ۱۹۸۴ پیش‌بینی و تصور پیشگویانه‌ای است از آن آینده‌ی تاریک. اگر مزرعه‌ی حیوانات هشداری است مرتبط به زمان «حال» ــ ‌یعنی زمانی که اورول آن را نوشت و منتشر کرد ‌ــ ۱۹۸۴ تصویری است از آن آینده‌ی بدفرجام.

سرگذشت کتاب ۱۹۸۴ در ایران

در سال‌هایی که در زندان‌های زادگاه جورج اورول، انگلستان، مبارزان جمهوریخواه ایرلندی اعتصاب غذا کرده بودند و در ایران، هر روز خبر انفجار بمب و ترور و درگیری‌های خیابانی شنیده می‌شد، کتاب ۱۹۸۴ برای نخستین‌بار به قلم ژیلا سازگار با تیراژ پنج‌هزار نسخه به فارسی در خرداد ۱۳۵۹ منتشر شد. مترجم در سطر پایانی پیشگفتارش، ترجمه را به «تمام مبارزان آزاده‌ی سرزمینم» هدیه کرده بود.

دو سال پس از آن، در تابستان ۱۳۶۱ انتشارات نیلوفر ترجمه‌ی صالح حسینی را از کتاب ۱۹۸۴ روانه‌ی بازار کرد. این ترجمه از نخستین ترجمه‌های صالح حسینی است. در سال‌های اخیر هم دو ترجمه‌ی معتبر دیگر هم به این فهرست اضافه شدند. یکی ترجمه‌ی احمد کسایی‌پور است و دیگری ترجمه‌ی کاوه میرعباسی که هر دو ترجمه، خواندنی از کار درآمده‌اند.

حرف آخر...

دهه‌هاست از انتشار کتاب ۱۹۸۴ می‌گذرد و این رمان شاید مهم‌ترین رمان سیاسی تاریخ ادبیات باشد و شاید پرارجاع‌ترین آن‌ها. هرگاه سخن از سرکوب و نظارت باشد، یاد برادر بزرگ و تله‌اسکرین می‌افتیم. پیام جورج اورول تا قرن‌ها و نسل‌های آینده به انسان مخابره شده. او یک هشدار ابدی به همگان داده است:

اگر به حکومت اجازه‌ی قادر مطلق شدن داده شود، وضعیتی چنان که در کتاب ۱۹۸۴ می‌خوانیم پیش خواهد آمد.