راهنمای کامل رمان در جست‌وجوی زمان از دست رفته؛ شاهکار مارسل پروست

چرا باید کتاب در جست‌وجوی زمان از دست رفته را خواند

می‌گویند فقط نیمی از خریداران جلد اولِ کتاب عظیمِ پروست به‌سراغِ جلد دوم می‌روند؛ فقط نیمی از خریداران جلد دوم جلد سوم را می‌خرند؛ اما پس از آن دیگر پا پس نمی‌کشند و «سدوم و عموره»، «اسیر»، «آلبرتین گمگشته» و «زمان بازیافته» را می‌خوانند. می‌گویند اگر دل به این رمان بسپاریم، تا انتهایش پیش می‌رویم. رمان در جست‌وجوی زمان از دست رفته (ترجمه‌ی مهدی سحابی، نشر مرکز) تنها یک کتاب نیست، بلکه سفری عمیق به لایه‌های پنهان روان انسان، خاطرات و جامعه‌ی قرن بیستم فرانسه است. مارسل پروست با نگارش این اثر، نه تنها ادبیات مدرن را متحول کرد، بلکه نگاه ما به مفهوم «زمان» و «حافظه» را برای همیشه تغییر داد.

تاریخچه‌ی نگارش؛ از انزوا تا جاودانگی

پروست نگارش جدی این رمان عظیم را از ژوئیه ۱۹۰۹ آغاز کرد. او که پیش از آن رمان ناتمام ژان سانتوی را رها کرده بود، پس از مرگ والدینش و با شدت گرفتن بیماری آسم، خود را در خانه‌ای با دیوارهای عایق‌بندی شده (پوشیده از چوب‌پنبه) محبوس کرد تا تمام توان خود را صرف آفرینش این اثر کند.

این رمان در ابتدا قرار بود در سه جلد منتشر شود، اما در طول سال‌های جنگ جهانی اول و دوران انزوای نویسنده، چنان گسترش یافت که در نهایت به مجموعه‌ای عظیم تبدیل شد. نخستین جلد آن، طرف خانه‌ی سوان، در سال ۱۹۱۳ منتشر شد و آخرین مجلدات آن پس از مرگ نویسنده در سال ۱۹۲۲ به چاپ رسیدند.

نوشتن در تختخواب و در اتاق‌خواب بزرگ

از سال ۱۹۱۰، یعنی از سی‌ونه سالگی، تا ۱۹۱۹، سه سال قبل از مرگش، مارسل پروست، بیشتر وقت خود را در اتاق‌خواب بسیار بزرگ آپارتمانش در بلوار اوسمان پاریس گذراند. اتاق‌خوابی که بر دیوارها و سقفش ورقه‌های چوب‌پنبه نصب شده بود، پرده‌های بلند آبی همیشه کشیده‌شده‌اش پنجره‌هایش را پوشانده و بوی دائمی بخور به مشام می‌رسید؛ بویی که به علت بیماری آسم صاحب آپارتمان همیشه فضای اتاق را پر می‌کرد. مارسل در این اتاق و در تختخواب درحالی‌که چندین بلوز پشمی روی هم می‌پوشید، رمانش را می‌نوشت.

اما روزهایی هم بود که در ساعات آخرش بلند می‌شد و لباس می‌پوشید و با نویسندگان و اشرافی که از سال‌ها پیش دوستی بهم زده بود به مهمانی می‌رفت. مشهور است که آدمی بوده بسیار خوش‌صحبت و خوش‌مشرب؛ معمولاً آخرین کسی بود که مهمانی یا مجلس عیش و نوش را ترک می‌کرد؛ و وقتی در ساعت دو یا سه صبح به خانه برمی‌گشت، به حرف زدن ادامه می‌داد، پایین تخت خود می‌نشست و ماجراهای مهمانی را برای مستخدمه‌اش تعریف می‌کرد؛ برای زن جوابی به نام سلسلست آلباره.

در سال ۱۹۱۴، او اولین تحریر در جست‌وجوی زمان ازدست‌رفته را تمام کرد اما فقط جلد اول، طرف خانه‌ی سوان، قبل از جنگ اول جهانی چاپ شد. در طول جنگ او به تجدید نظر و افزودن به کتابش پرداخت و از ۱۹۱۹ به بعد، تا آخرین لحظات پیش از چاپ هر یک از مجلدها که قبل از مرگش منتشر شدند کار را به همین نحو ادامه داد. کتاب قبل از ۱۹۱۴ در حدود نیم‌میلیون کلمه بود و در شکل نهایی‌اش یک میلیون و دویست‌وپنجاه هزار کلمه.

ساختار و سبک؛ فرار از روایت خطی

برخلاف رمان‌های کلاسیک قرن نوزدهم، اثر پروست از یک روایت خطی ساده پیروی نمی‌کند. ساختار این رمان مانند یک حلقه‌ی گسترده است که پایان آن، خواننده را دوباره به آغاز داستان بازمی‌گرداند.

1. راوی داستان: نویسنده از یک «راوی اول‌شخص» استفاده می‌کند که اگرچه شباهت‌های بسیاری به خودِ پروست دارد، اما نباید او را کاملاً با نویسنده یکی دانست. راوی مانند فرشته‌ای است که از درونی‌ترین انگیزه‌های آدم‌ها باخبر است.
2. جملات طولانی: سبک پروست با جملات پیچیده، توصیفات دقیق و استفاده فراوان از استعاره شناخته می‌شود که برای خواننده امروزی ممکن است در ابتدا دشوار به نظر برسد، اما لذتی عمیق در کشف جزییات آن نهفته است.

مضامین اصلی رمان

۱. حافظه‌ی ارادی در برابر حافظه‌ی ناخودآگاه

یکی از مشهورترین بخش‌های کتاب، بخش شیرینی مادلن است. پروست میان دو نوع حافظه تمایز قائل می‌شود:

1. حافظه‌ی ارادی: آنچه ما آگاهانه به یاد می‌آوریم که اغلب خشک و بی‌روح است.
2. حافظه‌ی ناخودآگاه: خاطراتی که ناگهان با یک طعم، بو یا حس (مانند خوردن یک شیرینی مادلن آغشته به چای) زنده می‌شوند و تمام گذشته را با تمام رنگ‌ها و احساساتش بازمی‌گردانند.

۲. عشق و یأس

عشق پربسامدترین واژه در کتاب در جست‌وجوی زمان از دست‌رفته است. از منظری صرفاً واژگانی به خطا نرفته‌ایم اگر بگوییم عشق موضوع اصلی است. اما باید بلافاصله اصلاح و روشن کنیم که کتاب همان اندازه که به عشق می‌پردازد به یأس نیز پرداخته است. با این‌حال می‌توان گفت در جست‌وجوی زمان از دست رفته، کالبدشکافی دقیق عشق است. از دید پروست، عشق اغلب با رنج و حسادت همراه است. او عشق را نوعی بیماری تلقی می‌کند که در آن عاشق سعی در تصاحب کامل روح و جسم معشوق دارد، تلاشی که همواره به بن‌بست می‌رسد. داستان عشق سوان به اودت و رابطه‌ی پیچیده‌ی راوی با آلبرتین، نمونه‌های درخشان این تحلیل‌های روان‌شناختی هستند.

۳. جامعه و طبقات اجتماعی

پروست با دقتی جامعه‌شناسانه، دنیای اشرافی فرانسه و تقابل آن با طبقه‌ی متوسط (بورژوازی) را به تصویر می‌کشد. او نشان می‌دهد که چگونه ارزش‌ها و آدم‌ها در گذر زمان تغییر می‌کنند و چگونه جامعه مدام در حال دگرگونی است.

هنر؛ راه نجات از فنای زمان

پروست معتقد بود که تنها راه غلبه بر مرگ و بازیافتن زمانِ از دست رفته، هنر است. از نظر او، زندگی واقعی همان ادبیات است که در آن حقیقت اشیاء و آدم‌ها از زیر غبار عادت بیرون کشیده می‌شود. رمان در جست‌وجوی زمان از دست‌رفته در واقع گزارشی از چگونگی تبدیل شدن راوی به یک نویسنده است. به قول ژروم پری‌یور در جستار خود در کتاب تابستان با پروست:

پروست مظهر ادبیات است. «انسان‌کتابِ» مجسم است، کسی است که ترتیب زمان را ویران کرد، شب‌ها نوشت و روزها خوابید. دو تابستان پیش از مرگش، یعنی در سال ۱۹۲۱، از گرمای هوا می‌نالد، اما به‌علت آسمش نمی‌تواند پاریس را ترک کند و زیر هفت پتو، درحالی‌که دو کیسه آب گرم کنارش است و یک بالاپوش نیز بر تن دارد، دست به قلم می‌برد... تمام نیروی حیاتش به‌معنای واقعی کلمه صرف نوشتن می‌شود. پروست به شخصیتی افسانه‌ای مبدل شده است.

مجلدات کتاب

این اثر عظیم در هفت جلد منتشر شده است:

1. طرف خانه‌ی سوان: شامل دوران کودکی در کومبره.
2. در سایه‌ی دوشیزگان شکوفا: آشنایی با آلبرتین در بلبک.
3. طرف گرمانت: ورود راوی به محافل اشرافی پاریس.
4. سدوم و عموره: بررسی موضوعات اخلاقی و اجتماعی.
5. اسیر: رابطه تنگاتنگ و حسادت‌آمیز با آلبرتین.
6. گریخته (آلبرتین گمشده): دوران پس از مرگ آلبرتین.
7. زمان بازیافته: نتیجه‌گیری نهایی درباره‌ی زمان، حافظه و هنر.

چرا باید این رمان را خواند؟

اگرچه حجم عظیم و جملات طولانی کتاب ممکن است در ابتدا بازدارنده باشد، اما در جست‌وجوی زمان از دست رفته تجربه‌ای است که نگاه شما را به جزییات کوچک زندگی، بوی باران، طعم یک غذا و معنای واقعی خاطراتتان تغییر می‌دهد. این کتاب دعوتی است برای کشف دوباره‌ی دنیایی که در شتاب زندگی روزمره گم کرده‌ایم.