شهربندان و عادل‌ها اثر آلبر کامو

معرفی دو نمایشنامه‌ی شهربندان و عادل‌ها

نمایشنامه‌ی شهربندان که به حکومت نظامی هم معروف است در سال ۱۹۴۸ روی صحنه رفت، یکی از آثار کلیدی در منظومه‌ی فکری آلبر کامو است که در کنار رمان طاعون، رساله‌ی «انسانِ طاغی» و نمایشنامه‌ی عادل‌ها، بخشی از «چرخه‌یِ طغیان» (پرومتئوسی) را شکل می‌دهد. این اثر حاصلِ همکاریِ کامو با ژان-لویی بارو بود که اگرچه در زمانِ نخستین اجراهایِ خود در پاریس با موفقیتِ چندانی روبرو نشد، اما به عنوانِ تجربه‌ای نو در تئاترِ آن دوران شناخته می‌شود.

تطوّرِ نمادِ طاعون؛ از انتزاع تا استبدادِ بروکراتیک

در نمایشنامه، موضوعِ طاعون که پیش‌تر در رمانِ او به صورتِ نمادین مطرح شده بود، تغییری ماهوی می‌یابد. در شهربندان، طاعون دیگر یک نیرویِ نامرئی یا شرِ انتزاعی نیست، بلکه به صورتِ یک شخصیتِ مرئی و عینی بر صحنه ظاهر می‌شود. او در جامه‌یِ یک حاکمِ مستبد و در لباسِ بروکراسیِ اداری، بر جامعه‌ای مسلط می‌شود و نظم و نظامِ خاصِ خود را بر همه چیز حاکم می‌کند.

این حاکمِ طاعونی، خصلت‌هایِ انسانی را از میان می‌برد و با استفاده از جدول‌ها، فهرست‌ها و نظامِ اداریِ صلب، مرگ را نه به صورتِ تصادفی، بلکه به شکلی نظام‌مند و سرد توزیع می‌کند. او تجسمِ همان «ماشینِ بی‌رحمِ بروکراسی» است که در آن، سکوت و خاموشی جایگزینِ پیوندهایِ انسانی می‌شود.

جایگاهِ اثر در چرخه‌یِ فکریِ کامو

کامو نمایشنامه‌ی شهربندان را در فاصله‌یِ میانِ انتشارِ «انسانِ طاغی» و «سقوط» نوشت؛ دورانی که او به شدت درگیرِ واکاویِ مفاهیمِ مربوط به آزادی، سلطه و واکنشِ انسان در برابرِ قدرت‌هایِ توتالیتر بود. شهربندان تلاشی است برایِ نشان دادنِ این حقیقت که چگونه یک نظامِ سلطه‌گر می‌تواند با استفاده از ترس و ابزارهایِ اداری، روحِ یک شهر را به تسخیرِ خود درآورد.

ترجمه‌ی شهربندان در ایران

این اثر در ایران نیز موردِ توجه بوده و برایِ نخستین بار در سالِ ۱۳۴۳ با ترجمه‌یِ یحیی مروستی توسطِ انتشاراتِ پیروز به زبانِ فارسی منتشر شد. پس از آن محمدعلی سپانلو آن را با عنوان شهربندان ترجمه کرد و امروزه در کنار نمایشنامه‌ی عادل‌ها در یک کتاب توسط انتشارات نگاه منتشر می‌شود.

در ادامه به نمایشنامه‌ی عادل‌ها که با عناوین صالحان و راستان هم شناخته می‌شود می‌پردازیم.

عادل‌ها: نبردی میان وظیفه‌ی حزبی و تعهد اخلاقی

در سال ۱۹۴۹، یعنی دو سال پیش از انتشار رساله‌ی انسانِ طاغی، عادل‌ها روی صحنه رفت. این اثر در کنار آثاری چون طاعون، حکومت نظامی و رساله‌ی انسان طاغی، بخشی از آثار چرخه‌ی طغیان در منظومه‌ی فکری آلبر کامو محسوب می‌شود. کامو در این درام، یک واقعه‌ی تاریخی واقعی مربوط به مبارزات انقلابی سال ۱۹۰۵ در روسیه و ماجرای ترورِ دوکِ بزرگ سرگئی را دستمایه‌یِ روایتِ خود قرار داده است.

عادل‌ها نمایشنامه‌ای است درباره‌ی عده‌ای از جوانان آنارشیست و انقلابی روس است که می‌خواهند کالاسکه‌ی دوک الکساندرویچ یکی از مقامات بلندمرتبه‌ی تزار را منفجر کنند.

قهرمان نمایشنامه کالیایف است. در زمانی که کالیاف باید نارنجک دستی‌اش را درون کالاسکه بیاندازد می‌بیند کودکانی هم حاضر هستند، باید تصمیمی بگیرد...

پیرنگ و زمینه‌ی تاریخی عادل‌ها

طرحِ اصلیِ داستان بر فعالیت‌های یک گروه‌ انقلابی کوچک در روسیه متمرکز است که قصد دارند با بمب‌گذاری، یکی از چهره‌های نظام استبدادی را از میان بردارند. برخلاف برخی دیگر از آثار کامو که در فضایی انتزاعی می‌گذرند، عادل‌ها دارای ساختار و قالبی صریح است که از سرگذشت یک گروه‌ تروریستی واقعی در تاریخ روسیه اقتباس شده.

تمام کنش‌های نمایشی در فضایی آکنده از ابهام و تردیدهای اخلاقی پیش می‌رود که در آن، شخصیت‌ها میان وفاداری به هدف و حرمت جان انسان‌ها سرگردان هستند.

شخصیت‌های محوری و تضادهای آرمانی در کانون این روایت، دو شخصیت آرمان‌گرا به نام‌های کالیایف و دورا قرار دارند.

کالیایف، همان کسی است که وظیفه‌ی پرتاب بمب را بر عهده می‌گیرد اما هنگام عمل با چالش‌هایی روبرو می‌شود که او را به بازنگری در ماهیت کنش خود وامی‌دارد. دورا نیز که به کالیایف دلبستگی دارد، در این فضای پرشور انقلابی، همراه و هم‌سخن اوست.

کامو با قرار دادن این دو شخصیت در برابر یکدیگر، تضاد میان شور زندگی و ضرورت مرگبار مبارزه را ترسیم می‌کند.

مفاهیمِ فکری عادل‌ها

عادل‌ها را می‌‎توان بررسی پیامدهای تراژیک ترور در گروهی انقلابی هم دانست. کامو به دنبال نشان دادن این حقیقت است که تروریست‌های آرمان‌خواه، «قاتلانی وسواسی» هستند که میان انجام وظیفه و حس گناه نوسان می‌کنند. از نظر کامو، این افراد در نقطه‌ای قرار دارند که خشونت با عدالت روبرو می‌شود و تنها راه مشروعیت بخشیدن به این عمل قهرآمیز، آمادگی فرد برای فدا کردن جان خویش است.

در نگاه عادل‌ها، اگر کسی جانی را می‌ستاند، باید با دادن جان خود، نوعی توازن و همسنگی اخلاقی ایجاد کند تا کنش او از یک جنایت ساده متمایز شود.

این نمایشنامه تصویری از بن‌بستِ بشری در جهانی است که در آن، حتی مقدس‌ترین اهداف نیز نمی‌توانند به تنهایی توجیه‌گر خونریزی باشند و فداکاران راه عدالت باید بهایی سنگین برای باورهایِ خود بپردازند.

در نهایت، این اثر با بازخوانی یک واقعه‌ی تاریخی، به دنبال بیدار کردن ضمیر آگاه مخاطب نسبت به محدودیت‌ها و مسئولیت‌های دشوار کنشگری در دنیای مدرن است.