دیوان حافظ (فرهنگ نشر نو)
کتاب دیوان حافظ تصحیح خانلری؛ از نقد تند شاملو تا ستایش منتقدان
هر آنچه دربارهی تصحیح حافظ به قلم پرویز ناتل خانلری باید بدانید
شاید از هیچ دیوان شعر دیگری در ادبیات فارسی، به اندازهی دیوان حافظ نسخهی خطی ساده یا تذهیبشده در کتابخانههای ایران، هند، پاکستان، افغانستان و ترکیه پراکنده نباشد. ایرانیان اگر دربارهی هر شخص یا موضوعی اختلافنظر داشتهاند، دربارهی جایگاه حافظ، سعدی، مولانا و فردوسی همنظر بودهاند. اما وقتی پای تصحیح و تفسیر دیوان این بزرگان به میان میآید، به تعداد نسخههای موجود، مدعی و ناقد از زمین و آسمان میبارد!
امروز را نگاه نکنید که گردوغبارها خوابیده، تصحیحها و نسخههای مطلوب تثبیت شدهاند و متونِ دور از معیارهای علمی از گود خارج شدهاند؛ پنجاه یا شصت سال پیش، وقتی پژوهشگری سراغ تصحیح دیوان شاعری در این تراز میرفت، گویی دست به گناهی بزرگ زده است! مصحح باید شجاع و سخترو میبود تا به مصاف منتقدانِ سختگیر برود؛ چراکه اصلاً مشخص نبود زنده و سربلند از این نبردِ قلمی بیرون میآید یا خیر.
عصر طلایی نسخهشناسی و بازخوانی ادبیات کلاسیک
روزگارِ آن دوران، زمانهی تصحیح و نسخهشناسی بود. با تأسیس دانشگاه تهران، نهادهایی چون فرهنگستان و رشد آموزش در ابتدای قرن جدید، آکادمیسینها، روشنفکران و ادیبان عرصه عمومی به بازخوانی متون کهن روی آوردند.
با گشوده شدن دروازههای جهانی و افزایش رفتوآمدها به دانشگاهها و کتابخانههای بزرگ دنیا، نسخههایی از متون ادبیات کلاسیک که پیشتر دور از دسترس بودند، در اختیار محققان قرار گرفت. یادگیری فنون نوین تصحیح علمی نیز به این جریان سرعت بخشید. از دههی ۱۳۲۰ شمسی، دو جریان شکل گرفت:
- گروه اول (دانشگاهی): با به کارگیری فنون نسخهشناسی به تصحیح علمی دیوانهای کلاسیک پرداختند.
- گروه دوم (روشنفکران): به تفسیر و تحلیل اندیشهی بزرگان ادب ایرانزمین روی آوردند.
در چنین فضایی، هر تصحیح جدید موجی از تحسین، انتقاد و بحثهای داغ را در نشریات و محافل ادبی به راه میانداخت.
نخستین گام خانلری؛ از نقد قزوینی تا «حافظ خانلری»
یکی از برجستهترینِ این جدالها به سال ۱۳۳۷ بازمیگردد؛ زمانی که پرویز ناتل خانلری (سردبیر مجلهی ادبی سخن) کتاب غزل غزلهای خواجه حافظ شیرازی را به تصحیح خود منتشر کرد. این اولین تلاش خانلری برای طبع تصحیح جدیدی از اشعار حافظ بود؛ شاعری که خانلری از کودکی با زمزمههای پدر با او انس گرفته بود.
خانلری پیش از انتشار این اثر، در سلسله مقالاتی در مجلهی یغما، نقدی بر تصحیح معروف علامه محمد قزوینی و دکتر قاسم غنی (منتشرشده در ۱۳۲۰) نوشت و سپس خود آستین بالا زد و ۱۵۲ غزل را تصحیح کرد.
بازخورد نخستین تصحیح خانلری
این کتاب با موجی از انتقادات روبرو شد:
- برخی آن را صرفاً یک رونویسی پاکیزه از نسخهی قزوینی ـــ غنی دانستند.
- سید محمد فرزان در مجله راهنمای کتاب ایرادات علمی و جدی به آن وارد کرد.
اما این نقدها خانلری را مأیوس نکرد. او ۲۲ سال بعد، در سال ۱۳۵۹، تصحیح جامع خود را با عنوان دیوان خواجه شمسالدین محمد حافظ بر اساس مقایسه با ۱۴ نسخه از کهنترین نسخههای موجود جهان توسط بنیاد فرهنگ ایران منتشر کرد. از همینجا بود که نام حافظ خانلری در تاریخ ادبیات ایران تثبیت شد.
بازخوردها و تحسینهای بزرگانی چون نجفی و پورجوادی
تأثیر کار خانلری به حدی بود که نصرالله پورجوادی نقل میکند تمام نسخههای چاپ اول این کتاب، حتی پیش از رسیدن به پشت ویترین کتابفروشیها به فروش رسید.
مهدی پرهام هم دربارهی ارزش این اثر نوشته است:
اگر همهی آثار خانلری را تندباد حوادث روزی درهمنوردد، باز او در یک اثر جاودانه خواهد زیست؛ زیرا این اثر تا زبان فارسی دری بر صفحه گیتی متکلم دارد، باقی خواهد ماند. کاری که خانلری روی دیوان این اعجوبهی دهر کرده، صددرصد عاشقانه، جامع، مستند و متکی به مآخذ معتبر است. هیچ محققی در کار حافظ، خود را بینیاز از حافظِ مصحَّح دکتر خانلری نخواهد یافت.
در سال ۱۳۶۲، انتشارات خوارزمی چاپ دو جلدی این اثر را روانهی بازار کرد. ابوالحسن نجفی در مجلهی نشر دانش، این تصحیح را نمونهی شرافت علمی و امانتداری خواند و اشاره کرد که خانلری شجاعت پذیرش خطاهای گذشتهی خود را داشت و هر جا نقد دیگران را درست یافت، نظرات قبلیاش را اصلاح کرد.
منتقدان سرسخت؛ از نقد حسینعلی هروی تا تیغِ تیزِ احمد شاملو
تصحیح خانلری در کنار تمجیدها، منتقدان سرسختی نیز داشت.
- حسینعلی هروی: هروی که ابتدا تصحیح خانلری را «رسیدن به منزل مقصود» خوانده بود، چهار سال بعد در نقدی دیگر نوشت: بسیار جای افسوس است که استاد خانلری در فاصله میان چاپ اول و دوم، دل به کار حافظ ندادند.
- احمد شاملو: مهمترین و تندترین ناقد خانلری، احمد شاملو بود. شاملو در نقدی صریح و بیپرده بر جلد اول این تصحیح نوشت:
این دستاورد سندی است قابل ارائه بر بیاعتباری شیوهی آکادمیک تصحیح... یعنی پیشِ رو نهادن چند نسخهی مختلف و مقابله کردن آنها با هم، بدون سنجش انتقادی و دخالت دادن عقل سلیم و منطق مجابکننده.
شاملو با اشاره به خطاهای متنی کتاب، در نهایت آورد:
به عنوان یک استاد مسلم زبان فارسی، من خاک پای دکتر خانلری را به چشم میکشم، اما آنجا که پای حافظ و میراث گرانقدرش در میان آید، طرف حافظ را میگیرم.
جالب اینکه خود شاملو نیز سالها قبل هنگام انتشار کتاب حافظ شیراز، سیبل شدیدترین نقدهای حافظپژوهان قرار گرفته بود.
چرا حافظ همچنان زنده و مسئلهساز است؟
جدال بر سر حافظ منحصر به خانلری و شاملو نبود؛ از مناظرات مجتبی مینوی و مسعود فرزاد گرفته تا حواشی حافظ به روایت عباس کیارستمی، همگی نشان از زنده بودن این شاعر دارند.
محمدعلی اسلامی ندوشن علت این حساسیتها را چه زیبا بیان میکند:
دیوان حافظ عصاره سرگذشت ایران و نقد حال ماست. پس از ششصد سال هنوز هم سخنگوی ماست. هر جا سؤالی داشته باشیم، دست به دامن او دراز میکنیم. به همین قیاس، بحث بر سر معانی ابیات حافظ نیز تا زمانی که او خوانده میشود، ادامه خواهد داشت.
تجدید چاپ شاهکار خانلری
اکنون پس از گذشت چند سال که حافظ خانلری نایاب بود، بار دیگر این تصحیح ارزشمند توسط نشر نو منتشر شده است. دو جلدی را تجدید چاپ کرده است. ترانه خانلری دربارهی این چاپ جدید، نوشته است:
دیوان حافظ به تصحیح پدرم دکتر پرویز ناتل خانلری چند بار به چاپ رسیده است. هنگام مرگ پدر در اول شهریور ۱۳۶۹ نسخهای از چاپ دوم دیوان که انتشارات خوارزمی آن را منتشر کرده بود و پدرم بر آن حاشیهها و اصلاحاتی با خط خودش نگاشته بود روی طبقات جلوی کتابخانه به طور نمایان قرار داشت و حاکی از آن بود که تا آخرین روزهای حیات مورد استفاده و کار قرار گرفته است. ورقهای هم که نشان تبادل نظر دربارهی نکتههایی با ناشر بوده در لابهلای صفحاتش دیده میشد. وجود این نسخه و حاشیهنویسیهای پدر را با ناشر در میان گذاشتم، ولی او چنین وانمود که از همهی آن اصلاحات استفاده کرده است.
قریب ۲۷ سال از آن تاریخ گذشت و انتشارات خوارزمی چاپ دیگری از دیوان عرضه نکرد. هنگامی که نشر نو برای چاپ جدید اظهار آمادگی نمود، به نظرم آمد که زمان آن فرا رسیده است تا همهی مدارک و اسنادی را که در دست دارم در اختیار هیئت ویراستاران ایشان قرار بدهم تا با بررسی دقیق، اصلاحاتی که از مصحح باقی مانده است در این چاپ اعمال نمایند.
تصحیحی که عباس زریاب خویی آن را «بهترین و دقیقترین چاپهای حافظ» خوانده؛ تصحیح اثری که فراموشنشدنیترین کتاب برای ایرانیان است.
| عنوان | دیوان حافظ (فرهنگ نشر نو) |
| نویسنده | حافظ |
| ناشر / برند | فرهنگ نشر نو |
| دسته | شعر کلاسیک ایران |
| کد کالا | A-830347 |
| شابک | 9786004906401 |
| تاریخ چاپ | 1405 |
| تعداد صفحات | 1496 |
| زبان | فارسی |
| عرض | 16 |
| قطر | 5 |
| نوبت چاپ | 1 |
| کد موضوع | حافظ |
| قطع | وزیری |
| نوع جلد | گالینگور |
| قیمت | تومان 4,950,000 |
| وضعیت | ناموجود |
نظرات کاربران درباره «دیوان حافظ (فرهنگ نشر نو)»
اگر تجربهای از مطالعهی این اثر دارید، نظر خود را با دیگر کاربران به اشتراک بگذارید.
برای ثبت نظر وارد حساب کاربری شوید.
ورود / ثبتنامهنوز نظری ثبت نشده است.
کتابهای دیگر این نویسنده
اینها را هم بخوانیم
کتابهای دیگر این مترجم
اینها را هم بخوانیم
کتابهای دیگر این ناشر
اینها را هم بخوانیم