دروازه خورشید (نشر نی)

معرفی کتاب دروازه‌ی خورشید

کتاب دروازه‌ی خورشید شاهکار الیاس خوری، رمانی تحسین‌شده است که آن را ادیسه‌ی فلسطینی خوانده‌اند. این کتاب که در سال ۱۹۹۸ در بیروت به زبان عربی منتشر شد، داستان آدم‌هایی است که در بیمارستانی موقت و متروکه در اردوگاه پناهندگان شتیلا در حومه‌ی بیروت گرفتارند. دکتر خلیل بر بالین پدر معنوی‌اش «یونس» بیدار مانده است. یونس از رهبران مقاومت و جنگجویان نسل پیشین فلسطین است که اکنون به کما رفته است. دکتر خلیل برای زنده نگه داشتن یونس، مانند شهرزاد قصه‌گو، شروع به روایت داستان‌های تک‌تک روستاها و آوارگان می‌کند. داستان از مرگ «ام‌حسن»، قابله‌ی اردوگاه، آغاز می‌شود و در زمان عقب می‌رود و از فاجعه‌ی ۱۹۴۸ تا تشکیل ساف (سازمان آزادی‌بخش فلسطین)، جنگ شش روزه، جنگ داخلی لبنان و قتل‌عام‌های سال ۱۹۸۲ در صبرا و شتیلا می‌گوید.

مضامین و نمادهای کلیدی کتاب دروازه‌ی خورشید

• وطن به مثابه انسان، نه مکان: در دیالوگی فراموش‌نشدنی، ام‌حسن شاخه‌ای پرتقال را از فلسطین می‌آورد تا به دیوار بیاویزد و از پوسیدن آن جلوگیری نمی‌کند چون «از وطن آمده است». اما یونس با عصبانیت آن را دور می‌اندازد و می‌گوید که وطن پرتقال نیست که ما را بخورد، بلکه «وطن خود ما هستیم.» وطن در این رمان چیزی است که اگر مدام خلق و متولد نشود، از بین می‌رود.

• حافظه به عنوان بیماری و تله: کتاب نشان می‌دهد که خاطرات چگونه می‌توانند به یک تله یا بیماری تبدیل شوند. مادربزرگی که بالشتش را با زباله‌های اردوگاه پر می‌کند و بوی پوسیدگی آن را به جای بوی گل‌های روستایش در فلسطین استشمام می‌کند، یا ساعت شکسته‌ای که در دست دارد تا نشان دهد «زمان» پس از سال ۱۹۴۸ کشته شده است، نمادهای این برزخ و انتظار دائمی هستند.

• عشق، فقدان و تبعید: هسته‌ی اصلی رمان دروازه‌ی خورشید نه رویدادهای تاریخی، بلکه انسان‌ها هستند. عشق یونس به نهیله و عشق نافرجام خلیل به «شمس» (که به خیانت و خشونتی وحشیانه ختم می‌شود)، نمادهایی از خودِ فلسطین هستند. عشق در این کتاب به معنای بی‌لنگر بودن و فقدان است.

• اسطوره‌شکنی و پرهیز از تاریخِ یک‌بعدی: رمان با شجاعت در برابر تصلب و تبدیل شدن تاریخ به تنها یک داستان واحد مقاومت می‌کند. خلیل از یونس می‌خواهد که به یک داستان واحد تبدیل نشود، زیرا داشتن یک نسخه از تاریخ منجر به مرگ می‌شود. رمان مفاهیم رایج قهرمان‌پروری را زیر سوال می‌برد و حتی از فلسطینیان می‌خواهد که داستان دردناک هولوکاست و چهره‌ی رنج‌کشیده دشمن را به عنوان آینه‌ای از رنج خود بشناسند.

نقد روشنفکران و نگاه به رنج

الیاس خوری در این اثر، روشنفکران و هنرمندانی را که جنگ و مرگ را فقط «مشاهده» می‌کنند تا نظریه‌پردازی کنند، نقد می‌کند. در بخشی از داستان، یک گروه تئاتر فرانسوی برای انجام کار میدانی به اردوگاه می‌آیند. بازیگر فرانسوی می‌گوید نمی‌تواند قربانی را در جایگاه جلاد ببیند، زیرا این کار تاریخ را بی‌معنی می‌کند. خلیل این نوع نگاه انتزاعی و روشنفکرانه به قتل‌عام شتیلا را توهین‌آمیز و بی‌معنی می‌داند، چرا که در آنجا تنها رنج و تجربه واقعی وجود دارد، نه مفاهیم انتزاعی.

نتیجه‌گیری

کتاب دروازه‌ی خورشید حماسه‌ای است از داستان‌هایی که مانند قطرات روغن روی سطح حافظه شناورند و نمی‌خواهند به هم پیوند بخورند؛ روایتی از مردمی که کشوری موقت، بیمارستانی موقت و زندگی موقتی دارند، اما تاریخ خود را از میان همین تکه‌های پراکنده می‌سازند.