رمان طاعون: جنگ و چیزی بیش از جنگ

چرا باید کتاب طاعون اثر آلبر کامو را خواند: تحلیل و نقد و بررسی جامع کتاب

آلبر کامو نوشتن طاعون را در سال ۱۹۳۹ شروع کرد، درست وقتی آلمان نازی به لهستان حمله کرد. اما رمان در ۱۹۴۷ منتشر شد؛ دو سال بعد از پایان جنگ. LitCharts توضیح می‌دهد که کامو در طول اشغال فرانسه به جنبش ملی مقاومت پیوست و برای روزنامه‌ی زیرزمینی «کمبا» یادداشت می‌نوشت. از این‌رو طاعون در این رمان نماد اشغال نازی است اما منظور کامو از آن فراتر بود. بیماری نمادی شد از هر نیروی شر و بی‌دلیلی که ناگهان بر زندگی انسان آوار می‌شود. طاعون همان نازیسم بود، فاشیسم بود، جنگ بود، مرگ بود و پوچی بود.

دوران‌های فکری و آثار آلبر کامو را به دو دوره‌ی پوچی و طغیان تقسیم می‌کنند.دوران اول آثاری چون بیگانه و اسطوره‌ی سیزیف را دربرمی‌گیرد و دوره‌ی دوم که با رمان طاعون آغاز می‌شود و در ادامه کامو حکومت نظامی و انسان طاغی را می‌نویسد. دوره‌ی دوم دورانی است که کامو راه رهایی را طغیان علیه پوچی می‌دانست؛ زمانی برای شورش سیزیف.

در واقع طاعون چرخشی در اندیشه‌ی کامو از تمرکز بر بیگانگی فردی (که در رمان بیگانه دیده می‌شد) به سوی درک اهمیت همبستگی اجتماعی و مقاومت جمعی است. این اثر در لایه‌ی سطحی‌اش یک روایت داستانی است اما در بطن خود، تمثیلی قدرتمند از اشغال فرانسه توسط آلمان نازی و به طور کلی، نمادی از ظهور رژیم‌های توتالیتر محسوب می‌شود. کامو در این روایت، مفهوم شرِ بنیادین و ناتوانی انسان در ریشه‌کن کردن آن را مطرح می‌کند. او همچنین بر لزوم انجام وظیفه‌ی انسانی در تاریک‌ترین شرایط تأکید دارد.

The New York Times Book Review در نقدی، طاعون را مانیفست مقاومت مسالمت‌آمیز در قرن بیستم نامیده‌ و اینکه این داستان تأثیر عمیقی بر ادبیات پسااستعماری و جنبش‌های مدنی در سراسر جهان گذاشت.

پیرنگ داستان طاعون

داستان در شهر ساحلی اوران در الجزایر رخ می‌دهد. به شکلی ناگهانی، موش‌های مرده در گوشه و کنار شهر پیدا می‌شوند و پس از آن، نوعی بیماری مهلک و ناشناخته در میان ساکنان شیوع پیدا می‌کند. مقامات شهر با تأخیر فراوان متوجه وخامت اوضاع شده و سرانجام مجبور به قرنطینه‌ی کامل اوران می‌شوند. ارتباط شهر با دنیای بیرون به کلی قطع می‌گردد. در این میان، دکتر ریو، پزشکی متعهد، به همراه گروهی از شهروندان با عقاید و پیشینه‌های متفاوت، تصمیم می‌گیرند به جای تسلیم شدن در برابر ترس و ناامیدی، تیم‌های بهداشتی داوطلبانه تشکیل دهند و برای نجات جان بیماران و مهار بیماری، تلاش کنند.

طاعون در ایران

برای نخستین‌بار در سصال ۱۳۴۰ بود که طاعون به قلم علی صدوقی به فارسی ترجمه شد، با این‌حال مشهورترین ترجمه‌ی این رمان به قلم رضا سیدحسینی (انتشارات نیلوفر) است.

رضا سیدحسینی در سال ۱۳۴۵، به ترجمه‌ی طاعون دست می‌زند. کتابی که توسط انتشارات نیل منتشر شد و دهمین کتاب از مجموعه کتاب‌های ادبیات امروز این نشر بود. رضا سیدحسینی خاطرات شنیدنی از ترجمه‌ی این کتاب دارد؛ کتابی که در دورانی  منتشر می‌شد که اگزیستانسیالیسم سارتری و نهیلیسم کامو جهان را تحت‌تأثیر قرار داده بود. رضا سید حسینی گفته:

دو نفر در ترجمه‌ی طاعون نقش داشتند. ما در جلسات دوره‌ای که داشتیم با هم شام می‌خوردیم و از کار همدیگر خبردار می‌شدیم. من رمان را خوانده و تصمیم به ترجمه‌ی آن داشتم. در یکی از این جلسات در منزل مرحوم مصطفی رحیمی، جلال آل‌احمد از من پرسید که چه می‌کنی که من قصد ترجمه‌ی طاعون را شرح دادم. او گفت ول کن، من کتاب را خواندم و فهمیدم منظور از طاعون ماشین است. توضیح دادم که به‌نظر من بیشتر مسئله‌ی قدرت قهار و حاکم است. انصاف آل‌احمد در این بود که همه‌چیز را جدی می‌گرفت و کوچک‌ترین بازی و شارلاتانیسمی در وی نبود. در مجلس بعدی به من گفت حرف تو درست است، ترجمه‌اش کن

آن‌طور که سیدحسینی شرح می‌دهد نفر دومی که در ترجمه‌ی طاعون نقش داشت، غلامحسین ساعدی بود که با استمرار و پشتکار مثال‌زدنی سیدحسینی را به ترجمه‌ی کتاب وادار می‌کند.

جایگاه طاعون در اندیشه‌ی کامو

literariness می‌نویسد که ریو در رمان طاعون همان کار سیزیف را می‌کند که کامو در کتاب اسطوره‌ی سیزیف توصیف کرده: شورش علیه پوچی، نه با امید به پیروزی، بلکه با شرف و تداوم.

طاعون آن رمانی است که فلسفه‌ی کامو را از انتزاع به خون تبدیل می‌کند. اگر کامو در اسطوره‌ی سیزیف می‌گوید «چگونه باید فکر کنی»، در طاعون می‌گوید «چگونه باید زندگی کنی».