شهرکتاب آنلاین - اکسپرسیونیسم در ادبیات: فریاد درونی انسان

مقدمه

ادبیات اکسپرسیونیستی دریچه‌ای نو به دنیای درونی انسان باز می‌کند؛ جایی که اضطراب، ترس، عشق، پوچی و بحران‌های روانی نهفته‌اند و نویسنده با زبانی نمادین و اغراق‌آمیز، آن‌ها را به تصویر می‌کشد. این جنبش که در ابتدای قرن بیستم در آلمان شکل گرفت، واکنشی به رئالیسم و ناتورالیسم بود و تأکید داشت که ادبیات باید تجربه ذهنی انسان را به جای واقعیت عینی نشان دهد. اکسپرسیونیسم صدای نسل‌هایی را منعکس می‌کند که با جنگ، انزوا و تغییرات اجتماعی شدید مواجه بودند. در این یادداشت، قصد داریم با سبک ادبی و هنری اکسپرسیونیسم آشنا شویم، ویژگی‌های آن را بررسی کنیم و نمونه‌های برجسته‌ای از آثار ادبی که در این سبک قرار می‌گیرند معرفی کنیم.

تاریخچه و ظهور اکسپرسیونیسم

اکسپرسیونیسم (Expressionism) یک جنبش ادبی و هنری نوین بود که در ابتدای قرن بیستم، به‌ویژه بین سال‌های ۱۹۰۳ تا ۱۹۳۳ در آلمان ظهور کرد و تأثیری عمیق بر ادبیات و هنر جهان گذاشت. این جریان، پاسخی مستقیم به رئالیسم و ناتورالیسم بود که در قرن نوزدهم غالب بودند و عمدتاً واقعیت را به صورت عینی و سطحی تصویر می‌کردند. در ادبیات اکسپرسیونیستی، تمرکز بر تجربه‌ی درونی انسان، احساسات پیچیده، اضطراب، ترس، عشق، پوچی و انزوا است، نه صرفاً نمایش محیط یا وقایع بیرونی. نویسندگان این جریان به جای ارائه‌ی روایت‌های خطی و واقع‌گرایانه، با زبان نمادین، اغراق‌آمیز و گاه تلگرافی سعی می‌کردند احساسات و بحران‌های روانی شخصیت‌ها را به خواننده منتقل کنند. اکسپرسیونیسم به شدت از فلسفه‌ی نیچه و دیدگاه‌های روان‌شناختی داستایفسکی تأثیر پذیرفته بود. تمرکز نیچه بر خودآگاهی، اراده‌ی قدرت و رشد فردی و تحلیل داستایفسکی از روان انسان، الهام‌بخش نویسندگانی شد که می‌خواستند فریاد درونی انسان‌های کوچک در برابر فشارهای اجتماعی، سیاسی و جنگی را به تصویر بکشند.

تعریف، مفهوم و ریشه‌ی واژه‌ی اکسپرسیونیسم

واژه‌ی اکسپرسیونیسم در معنای اصطلاحی به مفهوم فشار آوردن حالات درونی و بیرون کشیدن آن‌ها از ذهن و روان به فضای اثر هنری است. به بیان ساده، مانند فشردن یک میوه برای بیرون آوردن عصاره‌ی آن، هنرمند اکسپرسیونیست تلاش می‌کند تا احساسات، اضطراب‌ها و حالت‌های روانی خود را به شکل اغراق‌آمیز، نمادین و گاه ترسناک نمایش دهد. در ادبیات، این بدان معناست که نویسنده به جای روایت واقعی و سطحی جهان، دیدگاه ذهنی خود از واقعیت و تجربه‌های درونی شخصیت‌ها را برجسته می‌کند. برخلاف امپرسیونیسم که به ثبت تأثیرات محیطی می‌پردازد یا رئالیسم که به جزئیات عینی توجه دارد، اکسپرسیونیسم بر درون‌بینی، تخیل، احساس و خلاقیت ذهنی تأکید دارد و می‌کوشد اضطراب، ترس، یأس و هیجانات شدید انسانی را به شکل ملموس و تأثیرگذار نشان دهد.

ویژگی‌های ادبیات اکسپرسیونیستی

1. تمرکز بر تجربه‌ی ذهنی و روانی: شخصیت‌ها و احساساتشان محور داستان‌اند، نه محیط بیرونی.
2. تحریف و اغراق واقعیت: شخصیت‌ها و وقایع به شکل نمادین یا فراواقعی نمایش داده می‌شوند.
3. زبان کوتاه و عصبی: جملات کوتاه و بریده‌بریده برای ایجاد اضطراب و فشار روانی.
4. شخصیت‌های نمادین یا تیپی: شخصیت‌ها نماینده‌ی بحران‌ها و موقعیت‌های انسانی‌اند.
5. مضامین اجتماعی و انسانی: جنگ، ازخودبیگانگی، فروپاشی اخلاق و بحران‌های روانی.

نمونه‌های ادبیات اکسپرسیونیستی

۱. مسخ نوشته‌ی فرانتس کافکا

1. شخصیت اصلی، گره‌گوار سامسا به حشره‌ای عظیم تبدیل می‌شود.
2. نمایش ازخودبیگانگی و اضطراب روانی انسان مدرن.
3. استفاده از نمادگرایی و تحریف واقعیت.

2.یوغ جنگ نوشته‌ی لئانید آندری‌یف

1. روایت یادداشت‌های ایلیا پتروویچ دمنت‌یف؛ مردی عادی که زیر فشار جنگ جهانی اول و فروپاشی اخلاقی و اقتصادی است.
2. تمرکز بر روان انسان‌های عادی و تجربه‌ی اضطراب و پوچی.
3. زبان گزنده و عصبی با جملات کوتاه و بریده.

3.در جبهه‌ی غرب خبری نیست نوشته‌ی اریش ماریا رمارک

1. از آثاری با اتهام «خیانت به سربازان» و طعمه‌ی کتاب‌سوزی در آلمان نازی
2. تمرکز بر تجربه سربازان در میدان جنگ و فروپاشی روانی.
3. بیان ترس، خشونت و اضطراب انسانی.

4.زیر کوه آتشفشان نوشته‌ی مالکوم لاوری

1. روایت آخرین روز زندگی یک افسر دولتی سابق معتاد به الکل.
2. تمرکز بر ذهن پریشان و تجربه‌های روانی ملتهب و جریان سیال ذهن.

5. همنوایی شبانه‌ی ارکستر چوب‌ها نوشته‌ی رضا قاسمی

• تمرکز بر روابط ایرانیان مهاجر، مشکلات روانی، پوچی و اضطراب شخصیت اصلی.

• روایتی با جریان سیال ذهن و آشفتگی ساختاری برای انتقال تجربه‌های درونی.

• تلاش راوی برای تحریف واقعیت و هم‌پوشانی رمان گذشته با زندگی واقعی، نمایانگر بحران هویت و تنهایی.

جمع‌بندی

اکسپرسیونیسم در ادبیات، با تمرکز بر تجربه درونی، تحریف واقعیت و اغراق احساسی، دریچه‌ای تازه به هنر و ادبیات باز کرد. نویسندگان این سبک واقعیت را نه همان‌گونه که هست، بلکه چنان‌که در ذهن و روان انسان تجربه می‌شود، به تصویر کشیدند. این جنبش کوتاه‌مدت هنوز تأثیری پایدار بر ادبیات مدرن جهان دارد و نشان‌دهنده‌ی قدرت بیان احساسات درونی انسان و اضطراب‌های مدرن است.