سوتلانا الکسیویچ؛ راوی رنج، حافظه و صدای انسان‌ها

سوتلانا الکسیویچ نویسنده و روزنامه‌نگار بلاروسی، در ۳۱ مه ۱۹۴۸ در شهر ایوانو-فرانکیفسکِ اوکراین به دنیا آمد. پدرش بلاروسی و مادرش اوکراینی بود. پس از پایان خدمت پدر در ارتش شوروی، خانواده به بلاروس بازگشتند و در روستایی ساکن شدند که پدر و مادرش در آن‌جا معلم بودند. الکسیویچ پس از پایان مدرسه، به‌عنوان خبرنگار در یک روزنامه‌ی محلی کار کرد و سپس در رشته‌ی روزنامه‌نگاری دانشگاه مینسک تحصیل کرد.

او از دوران نوجوانی شعر می‌نوشت و برای نشریات مدرسه مطلب تهیه می‌کرد. پس از فارغ‌التحصیلی، مدتی معلم و روزنامه‌نگار بود و بعد به مجله‌ی ادبی «نِمان» پیوست. در همین سال‌ها، تحت تأثیر نویسنده‌ی بلاروسی «آلس آداموویچ» به شیوه‌ای ادبی رسید که بعدها به امضای آثارش تبدیل شد: ترکیب صدها صدای واقعی، خاطره، اعتراف و روایت انسانی در قالبی میان ادبیات و مستندنگاری.

در آثار او، شخصیت اصلی معمولاً کسی است که زیر چرخ‌های تاریخ خرد شده اما زنده مانده تا روایت کند. خاطراتی که نقل می‌شوند، اغلب دردناک و تکان‌دهنده‌اند و الکسیویچ نیز هرگز قصد نداشته از شدت این رنج برای خواننده بکاهد.

جنگ چهره زنانه ندارد روایتی تکان‌دهنده از زنانی است که در جنگ جهانی دوم حضور داشتند؛ زنانی که نه‌تنها پرستار و امدادگر بودند، بلکه در خط مقدم جنگیدند، تک‌تیرانداز شدند، پل منفجر کردند و دوشادوش مردان جنگیدند. الکسیویچ در این کتاب با بیش از ۲۰۰ زن گفت‌وگو کرده و خاطراتی را ثبت کرده که سال‌ها در سکوت مانده بودند. این کتاب تصویری متفاوت از جنگ ارائه می‌دهد؛ جنگی نه قهرمانانه و حماسی، بلکه سرشار از ترس، زخم، تنهایی و ازدست‌رفتن جوانی. زنانی که روزی رؤیای عشق و زندگی داشتند، ناگهان وارد جهانی خونین شدند و مجبور بودند با خشونتی بی‌رحمانه روبه‌رو شوند. کتاب در ابتدا به دلیل نگاه ضدجنگش با سانسور شوروی روبه‌رو شد، اما پس از انتشار، به یکی از مهم‌ترین آثار ادبیات مستند قرن بیستم تبدیل شد.

آخرین شاهدان جنگ جهانی دوم را از نگاه کودکانی روایت می‌کند که هنگام جنگ تنها شش تا دوازده سال داشتند. این کتاب، تاریخ جنگ را نه از زبان فرماندهان و سیاستمداران، بلکه از چشم کودکانی بازگو می‌کند که ناگهان با مرگ، گرسنگی، آوارگی و ویرانی روبه‌رو شدند. روایت‌های این کتاب ساده اما عمیقاً دردناک‌اند. کودکانی که هنوز معنای کامل زندگی را نمی‌دانستند، ناگهان با واقعیتی روبه‌رو شدند که برای همیشه جهانشان را تغییر داد. الکسیویچ در این اثر نشان می‌دهد که جنگ، پیش از هر چیز، کودکی را نابود می‌کند.

پسرانی از جنس روی درباره‌ی جنگ شوروی در افغانستان است؛ جنگی که سال‌ها از مردم شوروی پنهان نگه داشته می‌شد. عنوان کتاب به تابوت‌های رویی اشاره دارد که اجساد سربازان کشته‌شده را در آن‌ها به کشور بازمی‌گرداندند.

الکسیویچ در این کتاب با سربازان، پرستاران، مادران و خانواده‌های قربانیان گفت‌وگو کرده و تصویری تلخ از جنگی ارائه می‌دهد که جوانی و انسانیت نسل بزرگی را نابود کرد. این کتاب به‌شدت جنجال‌برانگیز شد و حتی نویسنده را به دادگاه کشاند، زیرا روایت رسمی حکومت شوروی از جنگ را زیر سؤال می‌برد. پسرانی از جنس روی فقط درباره‌ی افغانستان نیست؛ درباره‌ی دروغ، تبلیغات حکومتی و انسان‌هایی است که زیر بار جنگ خرد شدند.

نیایش چرنوبیل حاصل سال‌ها گفت‌وگو با بازماندگان فاجعه‌ی هسته‌ای چرنوبیل است؛ از آتش‌نشان‌ها و نیروهای پاکسازی گرفته تا مادران، کودکان، آوارگان و کسانی که عزیزانشان را از دست دادند. الکسیویچ در این کتاب، چرنوبیل را فقط یک حادثه‌ی هسته‌ای نمی‌بیند، بلکه آن را نقطه‌ای تاریخی می‌داند که انسان را وارد عصری تازه و هولناک کرد؛ عصری که در آن مرگ می‌تواند نامرئی باشد. این کتاب سرشار از روایت‌هایی درباره‌ی ترس، تنهایی، عشق و امید است؛ روایت انسان‌هایی که در جهانی آلوده به تشعشع، همچنان تلاش می‌کنند زندگی کنند.

روزگار رفته تاریخ شفاهی فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و ظهور روسیه‌ی جدید است. الکسیویچ در این اثر، از خلال ده‌ها گفت‌وگو، زندگی انسان‌هایی را روایت می‌کند که ناگهان جهان آشنای خود را ازدست‌رفته دیدند. این کتاب تصویری پیچیده از جامعه پساشوروی ارائه می‌دهد؛ جامعه‌ای میان نوستالژی، سرخوردگی، امید و خشونت. شخصیت‌های کتاب هنوز خاطره ترور، قحطی، سرکوب و فروپاشی را با خود حمل می‌کنند، اما هم‌زمان تلاش می‌کنند معنایی تازه برای زندگی پیدا کنند. کتاب روزگار رفته روایتی است از انسان‌هایی که میان گذشته‌ای ازدست‌رفته و آینده‌ای نامعلوم گرفتار شده‌اند.

شیفتگان مرگ به سراغ کسانی می‌رود که پس از فروپاشی اتحاد شوروی دست به خودکشی زده‌اند یا به آن فکر کرده‌اند. شخصیت‌های این کتاب انسان‌هایی هستند که تمام زندگی‌شان را بر پایه آرمان‌های کمونیستی ساخته بودند و حالا با جهانی روبه‌رو شده‌اند که دیگر برایشان قابل‌فهم نیست. الکسیویچ در این اثر نشان می‌دهد که فروپاشی یک نظام سیاسی فقط یک تغییر حکومتی نیست؛ بلکه می‌تواند به فروپاشی معنای زندگی انسان‌ها نیز منجر شود.