ابوالقاسم منصور بن حسن، شناخته‌شده به فردوسی، شاعر بزرگ حماسه‌سرای ایران، در فاصله‌ی سال‌های ۳۲۵ تا ۳۲۹ هجری قمری در ناحیه‌ی طوس چشم به جهان گشود. بر پایه‌ی شواهد، پدر او از طبقه‌ی دهقانان بود؛ طبقه‌ای که در آن روزگار نجیب‌زادگان ملاک، آشنا با آیین مملکت‌داری، مرجع دعاوی مردم و حافظان آداب و سنن و داستان‌های ملی به‌شمار می‌آمدند. فردوسی در سایه‌ی چنین خاستگاهی، روزگار جوانی را با استطاعت مالی، در املاک پدری و با بهره‌مندی از خدمت‌گزاران سپری کرد.

با وجود این پشتوانه‌ی مالی، او به‌جای پرداختن به امور دیوانی و مناصب حکومتی، راه معرفت و کتاب را برگزید. عشق عمیق به ایران و قوم ایرانی او را بر آن داشت تا کتابی در تاریخ پادشاهان کهن بیابد و آن را به نظم درآورد. او در دهه‌ی چهارم زندگی، سرایش اثر سترگ خود، شاهنامه، را آغاز کرد. پیش از او، دقیقی که در سرودن داستان گشتاسپ و زرتشت گام نهاده بود، به قتل رسید و هزار بیت از سروده‌های او به دست فردوسی افتاد. فردوسی این ابیات را در میان اثر خود گنجانید، اما سستی نظم آن‌ها را به نقد کشید تا پختگی طبع خویش را نمایان سازد.

به گمان بسیار، نخستین داستانی که او پیش از پیوستن باقی کتاب به نظم درآورد، داستان بیژن و منیژه بود. وجود الف‌های زائد و الحاقی در پایان مصراع‌ها که نشان از تازه‌کاری او داشت، و همچنین وصف جوانی و گشایش معاش در ابتدای این داستان، گواه این امر است. هنر فردوسی تنها در به نظم کشیدن متون نثری همچون شاهنامه‌ی ابومنصوری خلاصه نمی‌شد؛ او تفصیل‌ها و خیالات شاعرانه‌ای از خود به این داستان‌ها افزود. او حتی مضامینی از گویندگان پیشین یا شعر عربی را وام گرفت و با بیانی محکم‌تر و کوتاه‌تر در سروده‌هایش جای داد.

فردوسی با پشتکاری کم‌نظیر، دو تا سه دهه رنج سرایش را بر دوش کشید و با بازماندن از امور ملکی، رفته‌رفته به فقر و تنگدستی دچار شد. در سال ۳۸۴ هجری، نخستین نسخه‌ی کامل اثر خویش را به پایان رساند. با این حال، به دلیل آشفتگی اوضاع سیاسی خراسان و زوال پادشاهان سامانی، او سال‌ها درنگ کرد تا آنکه محمود غزنوی بر اوضاع مسلط شد. سرانجام در حدود سال ۴۰۰ یا ۴۰۱ هجری، نسخه‌ی نهایی را آماده ساخت و با دیباچه‌ای در ستایش محمود و وزیرش فضل بن احمد اسفرائنی، به دربار غزنین فرستاد.

انتظار او برای دریافت صله‌ای که دستگیر روزگار پیری‌اش باشد، بی‌ثمر ماند. سلطان محمود به دلایلی که در منابع گوناگون به شیعی بودن شاعر، برکناری فضل بن احمد و روی کار آمدن احمد بن حسن میمندی، یا ناخشنودی پادشاه از ستایش بزرگان کهن نسبت داده شده، به این اثر بی‌اعتنایی کرد. فردوسی، اندوهگین و نومید به طوس بازگشت، اما با این دلخوشی که بنایی عظیم از نظم فارسی برپا ساخته است. او ده تا پانزده سال پس از آن نیز زیست و بخش‌هایی را به اثر خود افزود، تا آنکه در حوالی سال ۴۱۱ یا ۴۱۶ هجری درگذشت.

سال‌ها پس از مرگش، عشق مردم به شاهنامه سبب شد تا افسانه‌های حزن‌انگیزی درباره‌ی او ساخته شود. نظامی عروضی در چهار مقاله داستان‌هایی خیالی از بخشیدن صله‌ی ناچیز سلطان به حمامی و فقاعی، گریختن به طبرستان، و رسیدن کاروان صله‌ی محمود هم‌زمان با خروج جنازه‌ی شاعر از دروازه‌ی طوس نقل کرده است که همگی فاقد اعتبار تاریخی‌اند.

شاهنامه، نه‌تنها از حیث هنری در زمره‌ی بزرگ‌ترین شاهکارهای جهانی قرار دارد، بلکه تاریخ داستانی نیاکان قوم ایرانی را در خود جای داده و با زنده‌کردن زبان فارسی دری، استوارترین پیوند را میان طوایف ساکن در ایران برقرار ساخته است. در روزگاری که ادبیات ایران تحت سایه‌ی زبان عربی قرار گرفته بود، فردوسی با احیای داستان‌های پهلوانی کهن، هویتی نوین به فرهنگ ایرانی بخشید.