سعدی در یکی از خون‌بارترین روزگاران تاریخ در شهر شیراز دیده به جهان گشود. تذکره‌نویسان سال‌های متفاوتی را برای تولد او گفته‌اند، اما به قرینه‌ی اشعارش در مقدمه‌ی گلستان، ولادتش به تقریب در حدود سال ۶۰۶ هجری قمری بوده است. او در خاندانی زاده شد که همگی از عالمان دین بودند. در همان سال‌های کودکی پدر را از دست داد و درد بی‌پدری در جانش نشست. پس از مرگ پدر، سرپرستی او را نیای مادری‌اش بر عهده گرفت.

او دانش‌های مقدماتی را در شیراز آموخت، اما آشفتگی وضع شهر به سبب حمله‌ی سلطان غیاث‌الدین خوارزمشاه سبب شد تا در حدود سال‌های ۶۲۰ و ۶۲۱ برای تکمیل تحصیلات به بغداد برود. در بغداد وارد مدرسه‌ی نظامیه شد و به عنوان دانشجوی تمام‌وقت، شب و روز کاری جز درس و مطالعه نداشت. در این شهر با بسیاری از بزرگان علم و ادب آشنایی یافت. یکی از استادان او جمال‌الدین ابوالفرج ابن‌الجوزی بود که او را به ترک سماع می‌فرمود، اما جوانی و هوی و هوس باعث می‌شد تا به خلاف رأی مربی قدمی برود و از سماع حظی برگیرد. استاد دیگر او شهاب‌الدین ابوحفص عمر سهروردی، عالم و عارفی بود که تعلیماتش تأثیر عمیقی بر سعدی گذاشت و به پیروی از او، سماع را در صورتی که متضمن فسادی نباشد جایز می‌دانست.

پس از پایان تحصیلات در بغداد، او بیش از بیست سال به گشت و گذار و جهانگردی پرداخت. در این دوران در سرزمین‌های اسلامی چون حجاز، شام، لبنان و روم سفر کرد و با مردمان گوناگون به سر برد تا از هر خرمنی خوشه‌ای بردارد. با این همه، اشاره‌های او به سفرهایی چون کاشغر، بلخ و سومنات هندوستان را باید تخیلات شاعرانه به شمار آورد و واقعیت ندارند.

او در طول سفرهای دور و درازش پیوسته دل با شیراز داشت و سرانجام در حدود سال ۶۵۵ هجری قمری به زادگاهش بازگشت. در این هنگام فارس در امن و امان به سر می‌برد و اتابک ابوبکر بن سعد زنگی بر آن فرمانروایی می‌کرد. ولیعهد پادشاه شاهزاده‌ای ادب‌دوست به نام سعد بود که شاعر تخلص خود را از نام او گرفت. سعدی در بازگشت به شیراز مردی آزموده و سخنور بود و در رباطی به موعظه و راهنمایی مردم پرداخت.

در همین فراغت، او به تألیف سروده‌هایش دست زد و نخستین اثر مستقل خود، بوستان، را در سال ۶۵۵ به پایان رساند. بوستان مثنویی در بحر متقارب است که در ده باب، با آمیزه‌ای از اخلاق، سیاست مدن و حکمت عملی، حقیقت و فضیلت را پیش روی مردم عصر می‌نهد. او در این کتاب دنیایی آرمانی می‌آفریند که در آن فداکاری، ایثار و یاری به همنوع در عالی‌ترین نمونه‌های خود، مانند داستان جوانمردی حاتم طایی و مهربانی شبلی با یک مور، ترسیم شده‌اند. چند ماه بعد، در سال ۶۵۶، یادداشت‌های منثور خود را تنظیم کرد و گلستان را به ولیعهد تقدیم نمود. گلستان در هشت باب نوشته شده و نثر آن صورت کمال‌یافته شیوه‌ی مقامه‌نویسی پیشینیان است. این کتاب بر خلاف بوستان، زشتی‌ها و پلیدی‌های انسان خاکی را در کنار زیبایی‌ها نشان می‌دهد و سندی از زندگی و شیوه‌ی رفتار مردم آن دوران است.

از دیگر آثار مهم او می‌توان به غزلیات اشاره کرد که شامل حدود هفتصد غزل پر از شور، زنده‌دلی و سودازدگی است و در نسخه‌های کهن به بخش‌هایی چون طیبات، بدایع و خواتیم تقسیم شده‌اند. او در غزل‌هایش از عام‌ترین عواطف آدمی با زیبایی بسیار ساده، روان و موجز سخن می‌گوید و قدرت القایی بی‌نظیری به کلام می‌بخشد. تصویرها در شعر او اغلب از نوع عام و شایع هستند، اما او می‌داند چگونه بیشترین بار عاطفی را به کلمات تزریق کند.

در نگرش او، عشق و جمال‌پرستی لازمه‌ی انسان است. او باور داشت که پرستش جمال و عشق به چهره‌ی زیبا انسان را به کمال معنوی می‌رساند و جمال ظاهر راهی برای درک معانی غیبی است. او زاهدی گوشه‌نشین و دور از سیاست نبود؛ بلکه در میان مردم زیست و در قصاید خود، ضمن ستایش قدرتمندان، آنان را با لحنی بشارتگر و بیم‌دهنده پند می‌داد و به مسئولیت‌های حکومتی‌شان واقف می‌کرد.

سرانجام، این شاعر بزرگ در ذوالحجه سال ۶۹۰ هجری قمری چشم از جهان فرو بست. آرامگاه او در کنار شیراز، دور از سروصدای شهر و در باغی مصفا با چنارها و تبریزی‌ها قرار دارد که از دیرباز زیارتگاه دوستداران فرهنگ و ادب بوده است.