محمد قاضی، مترجم برجستهی تاریخ ادبیات ایران، در ۱۲ مرداد ۱۲۹۲ در شهر مهاباد به دنیا آمد. پدرش میرزا عبدالخالق و مادرش آمنهخانم، پس از مرگ زودهنگام سه فرزند خود (دو پسر به نام محمد و یک دختر)، این کودک را نیز محمد نامیدند. دوران کودکی او با روزهای پرالتهاب جنگ جهانی اول و از دست دادن والدینش همراه شد. پس از مرگ پدر، مادرش ازدواج مجدد کرد و او را تنها گذاشت، اما قاضی با استعدادی چشمگیر به تحصیل ادامه داد. او در خرداد ۱۳۰۷ مقطع ابتدایی را با معدلی نزدیک به بیست در دبستان سعادت مهاباد به پایان رساند. برای ادامهی تحصیل، در تیرماه ۱۳۰۸ راهی تهران شد و در منزل عمویش سکنی گزید. در دبیرستان دارالفنون، بهرغم علاقهاش به رشتهی ادبی، با اصرار عمویش رشتهی علمی را انتخاب کرد که به دلیل ضعف در ریاضیات به مردودی او انجامید. در این دوران، از معدود معلمانی که محضرش برای او جذابیت فراوان داشت، دکتر تقی ارانی بود. سرانجام با تغییر رشته به ادبیات، دیپلم گرفت و مجدداً با اصرار عمو، وارد دانشکدهی حقوق شد و در سال ۱۳۱۸ لیسانس قضایی خود را دریافت کرد.
زندگی قاضی دو مسیر موازی داشت: کارمندی و ادبی. همزمان با اشغال ایران توسط متفقین، او در وزارت دارایی استخدام شد و تا زمان بازنشستگی در دههی پنجاه، در مناصبی چون دادستانی دارایی، سازمان جیرهبندی و ریاست ادارهی حقوقی دخانیات کار کرد. در این سالها، گاه برای پیشبرد امور اداری و ترفیع حقوقش شعر هم میسرود، اما با واقعبینی میدانست که استعداد اصلیاش در ترجمه است و ترجیح میداد یک مترجم طراز اول باشد تا شاعری متوسط.
آشنایی او با زبان فرانسه در پانزدهسالگی، نزد آموزگاری به نام عبدالرحمان گیو در مهاباد آغاز شد و همانجا نطفهی عشق به ترجمه در او جان گرفت. اولین تجربیات او، ترجمهی کلود ولگرد اثر ویکتور هوگو و سناریوی دن کیشوت بود. پس از یک وقفهی دهساله به دلیل معاشرت با دوستان وقتگذران، قاضی از سر غیرت و برای اثبات توانایی خود در برابر ترجمههای نارسا، دوباره دست به قلم برد. او در اوقات مأموریت اداریاش در کارخانهی چای، جزیرهی پنگوئنها و سپیددندان را ترجمه کرد. پس از پاسخهای ناامیدکنندهی ناشرانی که روی یک مترجم گمنام سرمایهگذاری نمیکردند، سرانجام مشفق همدانی در مؤسسهی صفیعلیشاه به ارزش کار او پی برد. انتشار سپیددندان یکشبه او را به شهرت رساند و انتشار «جزیرهی پنگوئنها» جایزهی بهترین ترجمهی مجلهی سخن را برایش به ارمغان آورد.
قاضی با وسواس و ذوقی بینظیر شاهکارهایی چون دنکیشوت، شازده کوچولو، زوربای یونانی، مسیح بازمصلوب، نان و شراب و شاهزاده و گدا را ترجمه کرد و ایرانیان را با نویسندگان تراز اول غربی آشنا ساخت. او برای ترجمهی دنکیشوت سه سال زمان گذاشت و حتی برای یافتن معادلهای دقیق، در خیابان منتظر میماند تا با کشیشهای کلیسا مشورت کند.
در سال ۱۳۵۲، قاضی که دغدغهی طبقات فرودست را داشت، به کانون پرورش فکری پیوست. در سال ۱۳۵۴ به سرطان حنجره مبتلا شد و با کمک کانون برای درمان به آلمان رفت. تارهای صوتیاش برداشته شد و از آن پس با دستگاهی به نام «قارقارک» صحبت میکرد. او در پاسخ به تعجب پزشک از این فقدانِ تلخ گفت: «چون در کشوری زندگی میکنم که حرف زدن قدغن است، چه اهمیت دارد که قوهی ناطقه داشته باشم یا نه.» صدای این مترجم عاشق سرانجام در ۲۴ دی ۱۳۷۶ خاموش شد، اما کارنامهی پربارش در تاریخ ادبیات ایران تا همیشه زنده است.