کتاب یادداشت‌های زیرزمینی اثر داستایفسکی

چرا باید کتاب یادداشت‌های زیرزمینی را خواند

کتاب یادداشت‌های زیرزمینی اثر فیودور داستایفسکی از پرخواننده‌ترین آثار اوست. به عقیده‌ی منتقدان یادداشت‌های زیرزمینی تلخ‌ترین نوشته‌ی داستایفسکی است که در سال ۱۸۶۴ منتشر شد. کتاب یادداشت‌های زیرزمینی روایت شخصیتی بی‌نام است که در شهر پرسه می‌زند و افکار و عقاید دیگران و خود را نقد و گاهی مسخره می‌کند. یادداشت‌های زیرزمینی دو بخش دارد که بخش اول شبیه رساله‌ای فلسفی و بخش دوم داستانی است.

تلخ بودن کتاب یادداشت‌های زیرزمینی

چرا کتاب یادداشت‌های زیرزمینی به این اندازه تلخ و پرخاشگر است؟ این کتاب در بحبوحه‌ی درد و آشفتگی نویسنده‌اش، داستایفسکی، نوشته شد. در اتاق مجاوری که داشت داستانش را می‌نوشت، همسرش مریض بود و مدام سرفه می‌کرد، در فرانسه معشوقه‌اش به او خیانت کرده بود، در پترزبورگ پسرخوانده‌ی لوسش دار و ندارش را به باد داده بود و در نهایت حمله‌های بی‌امان صرع آزارش می‌داد. حتی فصل هم بر تلخی یادداشت‌های زیرزمینی می‌افزود. هر روس و یا هر خارجی که در آن زمانه در روسیه می‌زیست، با دلتنگی‌های هفته‌های پایانی زمستان بی‌پایان روسیه آشنا بود.

شاید خوانندگان ندانند که کتاب یادداشت‌های زیرزمینی واکنشی به رمان چه باید کرد؟ نوشته‌ی نیکلای چرنیشفسکی بود. آن رمان تصویری بود از جامعه‌ای آرمانشهری که در آن هرکس می‌تواند بی‌مانع به دنبال خواسته‌های منطقی‌اش برود. در مقابل داستایفسکی در کتاب یادداشت‌های زیرزمینی به ایده‌ی جامعه‌ی کاملاً عقلانی و آرمان‌شهری حمله می‌کند. در آن زمان داستایفسکی معتقد بود که طبیعت بشری اساساً و ذاتاً خوب نیست و انسان به عمد ممکن است شر را انتخاب کند. بعضی منتقدان می‌گویند داستایفسکی در آن زمان در واقع بحرانی روحی را تجربه می‌کرد که طی آن علیه قوانین اخلاقی طغیان کرد.

اهمیت کتاب یادداشت‌های زیرزمینی

منتقدان و پژوهشگران معتقدند کتاب یادداشت‌های زیرزمینی را پیش‌درآمد فلسفه‌ی اگزیستانسیالیسم می‌دانند، اما نکته‌ی جالب این است که این کتاب حدود هشتاد سال پیش از شهرت متفکرانی مانند ژان پل سارتر و آلبر کامو منتشر شد. بسیاری از دغدغه‌های بعدی اگزیستانسیالیسم، مانند آزادی، بیگانگی و تناقض‌های درونی انسان، در این اثر دیده می‌شود.

وقتی بخش اول یادداشت‌های زیرزمینی در روزنامه‌ی اپوخا منتشر شد داستایفسکی از سانسور نوشته‌اش توسط اداره‌ی سانسور خشمگین شد و در نامه‌ای به دوستش نوشت:

این سانسورچی‌ها عجب خوک‌هایی هستند! قسمت‌هایی را که در آن به زمین و زمان فحش داده بودم و ادای کفرگویی درآورده بودم دست‌نخورده گذاشته‌اند. اما آن قسمتی را که از همه‌ی مطالبم نتیجه می‌گرفتم که اعتقاد به مسیح ضروری است بریده‌اند.

راوی کتاب یادداشت‌های زیرزمینی

منتقدی گفته اگر قرار باشد روزی مجسمه‌ای از داستایفسکی برپا شود باید مجسمه‌ای باشد که به خوانندگانش شکلک درمی‌آورد. این دقیقاً همان کاری است که راوی کتاب یادداشت‌های زیرزمینی انجام می‌دهد. او از شکلک در آوردن به خواننده لذت می‌برد، نه تنها به خواننده بلکه به همه‌ی دنیا و به خودش.

امروزه شخصیت‌های افسرده، خودویرانگر و ناسازگار در ادبیات فراوان‌اند، اما در ۱۸۶۴ وجود راوی‌ای که به حقارت و حسادت و دروغ‌گو و متناقض بودن خود اعتراف می‌کند بسیار نامعمول بوده و بنابراین راوی یادداشت‌های زیرزمینی از نخستین ضدقهرمان‌های مدرن ادبیات می‌دانند.

پژوهشگران ادبی گفته‌اند که بعضی از ابعاد شخصیتی راسکولنیکف، شخصیت اصلی جنایت و مکافات و استاوروگین شخصیت اصلی کتاب شیاطین به صورت اولیه در راوی کتاب یادداشت‌های زیرزمینی آمده. به همین دلیل به نظر بعضی از منتقدان بذر تقریباً همه‌ی دغدغه‌های بزرگ داستایفسکی در این کتاب کاشته شده.

ترجمه‌های فارسی کتاب یادداشت‌های زیرزمین

کتاب یادداشت‌های زیرزمینی برای نخستین‌بار در سال ۱۳۳۲ به قلم رحمت الهی به فارسی ترجمه شد. آنچه ترجمه‌ی الهی را با گذشت سال‌ها ارزشمند می‌کند، در کنار نثر فارسی زیبای الهی، مقدمه‌ای است که بر کتاب نوشته. به غیر از رحمت الهی مترجمان دیگری از جمله بابک شهاب و علی مصفا نیز این کتاب را به فارسی برگردانده‌اند.

در آخر اینکه...

کتاب یادداشت‌های زیرزمینی لحنی آشفته و پرخاشگر دارد اما جایگاه مهمی در سیر تکوین و رشد داستایفسکی دارد و نخستین جولان او در عرصه‌ی فلسفه محسوب می‌شود و به تعبیری مقدمه‌ای بر سلسله رمان‌های بزرگ اوست و منتقدان آن را نقطه‌ی آغاز ادبیات مدرن روان‌شناختی می‌دانند.