به وقت تهران

تحول فرهنگ زمانی و تجدد بومی در کتاب به وقت تهران

کتاب به وقت تهران: زمان، دولت و جامعه در ایران مدرن نوشته‌ی امیر صفری پژوهشی است درباره‌ی تغییر فرهنگ زمانی در ممالک محروسه‌ی ایران و مردمانش در دوران معاصر. این پژوهش می‌کوشد پاسخی به این پرسش تاریخی بدهد، اینکه چگونه نظامی از رویه‌ها، قراردادها و ایده‌های مرتبط با زمان که تا پایان قرن هجدهم در خدمت نظم اجتماعی و سیاسی سنتی بود، در طول دهه‌های بعدی دگرگون شد و نظم زمانی جدیدی را در زیست روزمره و ساختار قدرت پدید آورد.

گذار از زمان‌مندی سنتی به انضباط ساعتی در حیات اجتماعی

تفاوت میان دو گزارش از ترور دو پادشاه، دگرگونی بنیادین ادراک جامعه را آشکار می‌کند. روزنامه‌ی وقایع اتفاقیه در گزارش سوءقصد به ناصرالدین شاه در سال ۱۲۶۸ قمری، نشا‌نه‌ی دقیقی از ساعت و زمان وقوع حادثه ثبت نکرده است؛ حال آنکه روزنامه‌ی اطلاعات در سال ۱۳۲۷ شمسی گزارش ترور محمدرضا پهلوی را بر اساس ساعت و دقیقه و با ثبت دقیق جزئیات منتشر می‌سازد. نظیر همین تحول در اعلان‌های پزشکی نیز دیده می‌شود؛ جایی که اعلان طبیب عهد ناصری فاقد زمان ملاقات بود اما در اعلان مطبوعاتی دهه‌ی ۱۳۰۰ شمسی، زمان پذیرایی پزشک در ساعات معین روزانه قید شده است. ورود ساعت‌های عمومی به میدان‌ها، از برج ساعت شمس‌العماره در تهران تا برج ساعت فردوسی در یزد، ساری، تبریز، بندر انزلی و مسجد جامع کرمان، نشانه‌ای از پیوند اسطوره، تاریخ و فناوری در سازماندهی مکان‌های شهری بود.

نقد رویکرد اروپامحور و فهم تجدد بومی

الگوی مسلط بر تاریخ‌نگاری، جوامع شرقی را ذیل نگرش هگلی در ایستایی و سکون می‌بیند و دگرگونی‌های درونی را به رسمیت نمی‌شناسد. در مقابل این نگرش تک‌خطی که تاریخ ایران را به کمبودها نسبت می‌دهد، می‌توان از تجدد بومی و «مدرنیته‌های بسگانه» سخن گفت. دگرگونی ساختارهای زمانی نه محصول تقلید صرف یا تحمیل استعماری، بلکه حاصل همجوشی رویه‌های محلی با فناوری‌های نو برای پاسخ به دشواری‌های زیست روزمره در قرن بلند نوزدهم ــ از آغاز حکومت قاجار در ۱۱۷۵ خورشیدی تا پایان پهلوی اول در ۱۳۲۰ خورشیدی ــ بوده است.

سیر فصل‌های کتاب؛ از زمان فلسفی تا نظم بروکراتیک دولت

کتاب در هفت فصل، دگرگونی فرهنگ زمانی ایرانیان را دنبال می‌کند:

• فصل نخست با بررسی مبانی نظری، پیدایش زمان‌آگاهی ایرانیان را در نسبت با تحولات اجتماعی و تاریخی بررسی می‌کند.

• فصل دوم ساختارها و الگوهای زمانی در ایران پیشامدرن را پیش چشم می‌گذارد و گستره‌ی معانی زمان را از مفاهیم فلسفی، عرفانی و شرعی تا زمان زراعی و قنات می‌شکافد؛ دورانی که در آن زمان خطی و بالنده‌ی پیوندخورده با ترقی، در برابر زمان دوری و چرخشی پدیدار شد.

• فصل سوم مواجهه‌ی ایرانیان با ساعت مکانیکی به عنوان تحفه‌ای اروپایی از عصر صفویه تا دوره‌ی قاجار را نشان می‌دهد؛ کالایی که وارد زیست روزمره شد و معماری شهری را دگرگون کرد.

• فصل چهارم روند تکوین زمان تهران‌محور را بررسی می‌کند که چگونه همگام با توسعه تلگراف و نقشه‌کشی، زمان پایتخت به معیار واحد ممالک محروسه بدل شد و شمارش ساعت «ظهرکوک» بر شیوه‌ی «غروب‌کوک» غلبه یافت.

• فصل پنجم به زمان ارتش تعلق دارد؛ جایی که انضباط نظامی با تکیه بر دیدگاه‌های میشل فوکو به راهکاری برای منقادسازی و هماهنگ کردن بدن‌ها تبدیل شد.

• فصل ششم با تمرکز بر نهاد مدرسه، تولد «سوژه‌ی وقت‌شناس» را پی می‌گیرد که به عنوان عنصری حیاتی در گفتارهای تربیتی و آموزشی برای پیشرفت جامعه معرفی شد.

• فصل هفتم زمان بروکراتیک را نشان می‌دهد؛ سازوکاری که در آن دولت با مداخله در ساعات کاری، تنظیم تعطیلات پایان هفته و سیاست تقویم، پیوند سیاست قدرت با انضباط زمانی را تثبیت کرد.

پژوهشی متکی بر اسناد آرشیوی و نسخ خطی

تکیه بر اسناد اصیل آرشیوی، ویژگی مهم کتاب به وقت تهران است. ردیابی زمان در زندگی روزمره از طریق پژوهش در نسخ خطی و رساله‌های چاپ سنگی در کتابخانه‌های ملی و مجلس، بررسی خاطرات و سفرنامه‌های رجال و سیاحان، کندوکاو در اسناد کاخ گلستان و وزارت امور خارجه، و ارزیابی عکس‌ها، بخشنامه‌ها و نشریات نظامی صورت گرفته است. این داده‌های مستند نشان می‌دهند که چگونه ادراک زمان در ایران از تقویم‌های نجومی و زمان وظیفه‌محور به انضباط ساعت‌محور دگرگون شده است. پی بردن به این تحولات، تصویری دقیق از شکل‌گیری جامعه‌ی نوین ایران و منطق تسلط نهادهای مدرن به دست می‌دهد.

فهرست کتاب به وقت تهران

۱- لحظه‌ی کشتن شاه

• زمان آگاهی ایرانیان

• تجدد بومی، دیدگاهی متفاوت

• محتوای پیش رو

• پس‌زمینه تاریخی و مرور منابع

۲- معانی زمان

• از اسطوره تا فلسفه

• تصوف و عرفان اسلامی: «وقت»، «آن» و زمان بی‌زمان

• سعد، نحس و احکام ایام

• زمان تقویمی و زمان شرعی

• ایران پیشامدرن، قنات و کشاورزی

• زمان دوری و زمان خطی

۳- ساعت و مدرنیته‌ی ایرانی

• نخستین مواجهه‌ی ایرانیان با ساعت مکانیکی

• نماد تجدد قاجاری

• واردات و اشتیاق به کالایی عامه‌پسند

۴- پیدایش زمان تهران‌محور

• تلگراف و خاورمیانه در حال شکل‌گیری

• تعیین نصف‌النهار تهران

• زمان واحد ممالک محروسه

• رادیو ملی و اعلام ساعت رسمی

• غروب‌کوک یا ظهرکوک

۵- ارتش و نظم جدید

• ارتش مدرن در ایران

• هماهنگی و هم‌زمان‌سازی بدن‌های منقاد

• پهلوی و زمان نظامی

۶- تولد سوژه‌ی «وقت‌شناس»

• وقت‌شناسی و پرورش ملت

• زمان مدرسه

۷- دولت، قدرت و زمان

• ابزاری برای حکمرانی

• بروکراسی و عقلانی‌سازی دستگاه دولت

• بخشنامه، دستورالعمل و مداخله در امور روزمره

• زمان کارخانه و تعطیل آخر هفته

• سیاست تقویم

به جای نتیجه‌گیری