آخر دنیا

مسحورکننده و سرگیجه‌آور؛ نگاهی به رمان آخر دنیا اثر جنی ارپنبک

سبک نگارش جنی ارپنبک، رمان‌نویس آلمانی، همواره به عنوان سبکی مسحورکننده توصیف شده است. رمان آخر دنیا که سال گذشته موفق به دریافت جایزه‌ی هانس فالادا شد، دقیقاً همان احساس سرگیجه‌آور آثار قبلی او را به خواننده می‌دهد. داستان با مرگ نوزادی در سال ۱۹۰۲ در گالیسیا آغاز می‌شود. این حادثه منجر به تغییرات عمده‌ای در زندگی والدین می‌شود. در هر بخش از کتاب، ارپنبک به بررسی سناریوهای مختلفی می‌پردازد که در آن‌ها نوزاد زنده می‌ماند و زندگی او و اطرافیانش به شکل‌های متفاوتی ادامه می‌یابد. رمان از وین آغاز می‌شود و سپس به آلمان شرقی می‌رود و به شوروی سوسیالیستی می‌رسد.

ساختار روایی رمان آخر دنیا: سرنوشت‌های جایگزین

ترفند روایی ارپنبک در این کتاب، روایت نسخه‌های جایگزین از زندگی یک دختر است؛ از مرگ زودهنگام در گهواره تا رسیدن به جایگاهی فعال در صحنه‌ی جهانی. او هر یک از این گزینه‌ها را به عنوان یک داستان خطی مستقل در قالب مجموعه‌ای از فصل‌ها و میان‌پرده‌ها روایت می‌کند.

عناصر کلیدی این ساختار داستانی عبارتند از:

1. روایت‌های موازی: بازگو شدن سرنوشت‌های احتمالی مادر و مادربزرگ قهرمان داستان.
2. هویت‌بخشی از طریق رنج: رنج و تقلا به این شخصیت‌های بی‌نام هویت می‌بخشد، در حالی که زیست روستایی در «گالیسیا» دارند و میراثدار فرهنگ یهودی هستند.
3. نقش حاشیه‌ای مردان: پدران، شوهران و پسران، بخش کم‌رنگ‌تری از تار و پود این سرنوشت را تشکیل می‌دهند.
4. ارجاعات ادبی: بخش‌هایی از داستان یادآور شعر فوگ مرگ پل سلان است. سرآغاز این شعر چنین است:

شیر سیاه سپیده‌دم را

ما شباهنگام می‌نوشیم

ما آن را ظهرها و صبح‌ها می‌نوشیم

ما آن را عصرها می‌نوشیم

ما می‌نوشیم و می‌نوشیم

از امپراتوری اتریش تا ظهور فاشیسم

دختری که شخصیت مرکزی رمان است، در آستانه‌ی قرن بیستم و در امپراتوری اتریش-مجارستان متولد می‌شود. ارپنبک سناریوهای مختلفی برای او می‌چیند:

1. مرگ راحت در گهواره به دلیل ناآگاهی پزشکی، یا زنده ماندن با پایین آوردن تب توسط برف به دست مادرش.
2. احتمال مهاجرت کردن یا نکردن پدرش به ایالات متحده.

شخصیت‌های کتاب همگی از ضعفی رنج می‌برند و همواره با تهدید گرسنگی و زندگی آمیخته با تن‌فروشی روبه‌رو هستند. از دل همین رنج‌هاست که سوسیالیسم با ایده‌ی «رسیدگی به همه چیز» متولد می‌شود. این دختر با فرار از روستا و تحصیل، به یک کمونیست مبارز اتریشی بدل می‌شود و علیه نازی‌ها می‌جنگد.

تقابل انسان، ایدئولوژی و سرمایه‌داری

آخر دنیا به قلم نویسنده‌ای متولد آلمان شرقی نوشته شده؛ کسی که فروپاشی جهان کمونیستی بلوک شرق را از نزدیک دیده است. به همین دلیل، رمان آخر دنیا مانند یک مرثیه است. در روایت نویسنده از تاریخ آن دوره، ایدئولوژی و سرمایه‌داری برنده‌ی اصلی هستند. رمان مرثیه‌ای است درباره‌ی کشوری سوسیالیستی که رسالت و آرمانی انسانی داشت اما در نهایت به فساد و دروغ می‌غلتد. آخر دنیا روایتی است از رویاهای ۱۵۰ سال گذشته‌ی اروپای مرکزی: تلاش برای آزادی و رفاه که فرجامی نمی‌یابد.

رمان به ما یادآوری می‌کند که روسیه‌ی استالینی چنان به آگاهی و هویت فردی، دور از نظارت دولت، بی‌اعتماد شد که زندگی قربانیان پیش از مرگ به پایان می‌رسید. ارپنبک این جنایت را با سوز و گداز در بستر روایت‌های چندگانه‌اش به تصویر می‌کشد؛ چرا که ارزش شخصیت‌های او دقیقاً در همان «آگاهی» آن‌هاست.