ملیسازی ایران (فرهنگ قدرت و دولت ۱۲۵۰–۱۳۲۰)
نویسنده: افشین مرعشی
مترجم: شهربانو صارمی
ناشر: انتشارات ققنوس
کتاب «ملیسازی ایران» اثر افشین مرعشی، پژوهشی عمیق دربارهی یکی از حساسترین دورههای تاریخ ایران است؛ دورهای که در آن دولت مدرن، ایدئولوژیهای نو، و نهادهای فرهنگی تازه شکل گرفتند تا تصویری از «ملت» و «ایران» بسازند. این کتاب شرحی است از اینکه چگونه میان دولت، روشنفکران، نهادهای آموزشی و جریانهای اجتماعی، شبکهای پیچیده از قدرت و معنا شکل گرفت و در نهایت به تولید هویت ملی مدرن انجامید.
مرعشی با رویکردی تاریخنگارانه و فرهنگی، نشان میدهد که «ملت» در ایران یک پدیده طبیعی یا خودجوش نبود، بلکه حاصل دههها تلاش در زمینههای آموزش، تاریخنگاری، باستانشناسی، سیاست فرهنگی و بازسازی مفاهیم بود. ترجمهی شفاف و دقیق شهربانو صارمی، متن پژوهشی را به روایتی قابلفهم و خواندنی تبدیل کرده است.
دربارهی کتاب
این اثر دورهای حدود هفتادساله از اواخر قاجار تا پایان پهلوی اول را روایت میکند؛ دورهای که ایران در حال عبور از گذشتهای دیرپاتر به جهانی تازه بود.
مدارس جدید، مطبوعات، دانشگاه، موزهها، باستانشناسی و زبان رسمی، تنها ابزارهای آموزشی نبودند؛ بلکه نهادهایی سیاسی بودند که برای ساخت نوعی «خاطره جمعی» و «هویت مشترک» به کار گرفته شدند.
مرعشی نشان میدهد که دولت در پی خلق ایرانی یکپارچه بود؛ ایرانی که گذشتهی خود را به شیوهای تازه میفهمید و آینده را از دل همین بازسازی فرهنگی تصور میکرد.
در این نگاه، ملیگرایی نه صرفاً یک ایدئولوژی، بلکه پروژهای فرهنگی بود که هزاران رشته به سیاست، زندگی روزمره و رؤیای توسعه گره میزد.
ساختار کتاب
کتاب در چند فصل تحلیلی تنظیم شده که هرکدام بر یکی از نهادهای اصلی ملتسازی تمرکز دارد:
- آموزش نوین و نقش آن در ساخت شهروند مدرن
- تاریخنگاری تازه و بازخوانی گذشته در قالب «تاریخ ملی»
- باستانشناسی و تبدیل میراث به نشانههای هویت
- نقش موزهها، اسناد و نهادهای فرهنگی در تثبیت روایت رسمی
- شهرسازی و اصلاحات اداری بهمثابه ابزارهای سیاسی دولت
هر فصل همچون لایهای از یک پازل بزرگ عمل میکند؛ پازلی که در پایان تصویری روشن از چگونگی زایش ملیگرایی مدرن در ایران میسازد.
ویژگیهای برجستهی کتاب
- تحلیلی تاریخی از تلاقی قدرت، فرهنگ و هویت
- بررسی دقیق نقش نخبگان، دولت و نهادهای فرهنگی
- اتکا به اسناد آرشیوی و پژوهشهای بینرشتهای
- نگاهی تازه به ایدئولوژی، حافظهی جمعی و بازسازی گذشته
- روایتی روشنکننده از شکلگیری دولت مدرن و هویت ملی
مضمون کلی اثر
این کتاب دربارهی این پرسش بنیادین است:
«ایران چگونه به یک هویت ملی مدرن دست یافت؟»
مرعشی بهجای پاسخهای ساده، فرآیندی تدریجی را نشان میدهد؛ فرآیندی که در آن گذشته بازسازی شد، روایتها بازنویسی شدند و نهادها به ابزار تولید معنا بدل گشتند.
به همین دلیل «ملیسازی ایران» تنها تاریخ سیاسی نیست؛ تاریخ فرهنگیِ اندیشیدن به «ما»ست.
چرا باید این کتاب را بخوانیم؟
زیرا این اثر یکی از مهمترین پژوهشهای سالهای اخیر دربارهی هویت ایرانی است؛
کتابی که بهجای روایتهای سطحی، لایههای پنهان مناسبات قدرت، سیاست فرهنگی و نهادسازی را آشکار میکند.
اگر به تاریخ معاصر ایران، مطالعات هویت، سیاست فرهنگی یا تحول دولت مدرن علاقه دارید، این کتاب شما را با تحلیلی منسجم، اسنادی و اندیشمندانه همراه میکند.
