شارل بودلر و کتاب ملال پاریس؛ بازخوانی حافظ فرانسه

کتاب ملال پاریس و گزیده‌ای از گل‌های بدی درباره‌ی چیست

شارل بودلر را شاعر مدرنیته خوانده‌اند؛ می‌گویند اصلاً کلمه‌ی مدرنیته را او برای نخستین بار خلق کرده است. شاعری که ملامت‌کنان از رنج‌ها، زخم‌ها و بی‌حاصلی ملال‌انگیزش در دنیای صنعتی نیمه‌ی قرن نوزدهم می‌سرود. گستردگی حوزه‌ی تأثیرگذاری این شاعر فرانسوی از عصر خود فراتر رفت و بزرگانی چون آلدوس هاکسلی، ویلیام پتر، اسکار وایلد، فردریش نیچه، تی اس الیوت و ویکتور هوگو را وامدار خود کرد.

تأثیر ادبی بودلر حتی به نویسندگان و روشنفکران ایرانی نیز رسید. از دهه‌ی ۱۳۳۰ بود که ایرانیان با نام شارل بودلر در مجلاتی چون فرهنگ نو و یغما آشنا شدند. سپس در سال ۱۳۳۵، قطعه‌هایی از کتاب شاهکار او، گل‌های رنج به فارسی برگردانده شد. از آن زمان تاکنون، آثار این نویسنده‌ی بزرگ همواره به فارسی ترجمه شده‌اند.

ملال پاریس؛ نخستین گام‌های ترجمه‌ی بودلر در ایران

از جمله اولین و ماندگارترین ترجمه‌های بودلر به زبان فارسی، کتاب ملال پاریس و برگزیده‌ای از گُل‌های بدی در سال ۱۳۴۱ به قلم محمدعلی اسلامی ندوشن بود. این کتاب سی سال بعد از انتشارش یک‌بار دیگر منتشر شد و پس از مدت‌ها نایاب بودن، مجدداً بازچاپ شد.

کتاب با مقدمه‌ای مفصل از مترجم آغاز می‌شود که گرچه بیش از ۵۰ سال از نگارشش می‌گذرد، اما هنوز هم خواندنی و راه‌گشاست. اسلامی ندوشن در همین مقدمه، برای نخستین‌بار لقب جالب حافظِ فرانسه را به شارل بودلر می‌دهد و به مقایسه‌ی جهان‌بینی این دو شاعر بزرگ می‌پردازد.

تناقض‌های وجودی شارل بودلر از دیدگاه منتقدان

اسلامی ندوشن در بخشی از یادداشت‌های خود درباره‌ی شخصیت پیچیده‌ی این شاعر فرانسوی می‌نویسد:

در زبان فرانسه هیچ شاعری چون بودلر دستخوش آن‌همه تعبیرهای متناقض و گوناگون نبوده است. دسته‌ای او را بازیگر و شیاد خوانده‌اند و دسته‌ای دیگر، پیام‌آور و صاحب وحی؛ او را هم انقلابی‌ای عنان‌گسیخته شناخته‌اند و هم مرتجعی نابکار؛ هم مسیحی‌ای مؤمن و هم ملحدی خدانشناس؛ هم فرزانه و هم دیوانه.

ندوشن برای آنکه نشان بدهد بودلر چطور رنج کشیدن را می‌داند، در اولین یادداشت کتاب به زندگی شخصی شارل و ارتباط پیچیده‌اش با مادرش می‌پردازد. پس از آن، به سراغ مفهوم خدا و ایمان در آثار بودلر می‌رود؛ بحثی که همواره یکی از چالش‌برانگیزترین مباحث در نقد ادبی بودلر بوده است.

ایمان عرفانی یا رویکرد متناقض به مسیحیت؟

اسلامی ندوشن در تحلیل خود نتیجه می‌گیرد که:

بودلر را اگر ایمانی بوده، ایمانش از منبعی عرفانی تراوش می‌کرده است... ایمان بودلر به هرنحو باشد، تأثیر روایات و تعالیم مسیحیت در آثار او انکارناپذیر است.

این دیدگاه با نظر فیلسوفان بزرگ جهان به شدت به چالش کشیده شده است:

ژان پل سارتر معتقد است: «بودلر را ایمانی نبوده، مگر در لحظاتی که بیماری او را ضعیف می‌کرده است.»

تی اس الیوت بر این باور است که: «بودلر می‌کوشیده است تا از درٍ فرعی به درون مسیحیت راه یابد.»

نقد و بررسی سبک ترجمه‌ی ملال پاریس

آن‌طور که ندوشن می‌نویسد، او در ترجمه‌ی کتاب ملال پاریس و برگزیده‌ای از گُل‌های بدی به دنبال حفظ جو و روح اثر بودلر بوده است. با این حال، منتقدان معاصر نگاه متفاوتی دارند.

مراد فرهادپور در مقدمه‌ای که بر کتاب بودلر / بنیامین: گزیده‌ی ملال پاریس و مقاله‌ی سنترال پارک نوشته، معتقد است که ترجمه‌ی ندوشن قابل اتکاست، هرچند تأکید بیش از حد مترجم بر جنبه‌های تعزلی و به‌اصطلاح شاعرانه (پوئتیک)، چندان با رویکرد مدرن و سبک اصیل بودلر همخوانی ندارد.

با چاپ این اثر، کتابخانه‌ی ادبیات بودلر به زبان فارسی غنی‌تر شد. علاقمندان می‌توانند با مطالعه‌ی مقالات شارل بودلر، ترجمه‌های مختلف ملال پاریس و البته کتاب ارزشمند جنون هشیاری اثر داریوش شایگان، با این شاعر فرانسوی بیشتر آشنا شوند؛ شاعری که به قول والتر بنیامین، از دل مغاک سر بیرون می‌آورد.

نکات و فکت‌های جذاب درباره‌ی شارل بودلر و ملال پاریس

برای درک بهتر عظمت این کتاب و نویسنده‌اش، دانستن این فکت‌های تاریخی خالی از لطف نیست:

ابداع شعر منثور مدرن: کتاب ملال پاریس (که نام دیگر آن قصیده‌های کوچک منثور است) یکی از اولین و موفق‌ترین تلاش‌ها در تاریخ ادبیات جهان برای شکستن مرزهای سنتی شعر و نثر بود. بودلر با این کار نشان داد که ملال و زیبایی مدرنیته‌ی شهری را نمی‌توان در قالب‌های موزون سنتی حبس کرد.

عنوان فرعی رازآلود (Little Poems on Prozac): ارجاع به کلمه‌ی پروزاک (داروی ضد افسردگی معروف) در برخی خوانش‌های مدرن از این کتاب، در واقع یک استعاره‌ی امروزی از همان مفهوم Spleen (ملال/مالیخولیا) است. بودلر در قرن نوزدهم بدون وجود داروهای مدرن، عمیق‌ترین جراحی روانی را روی مفهوم افسردگی شهری انجام داد.

محاکمه به خاطر اشعارش: بودلر به دلیل انتشار کتاب دیگرش یعنی گل‌های رنج، به اتهام توهین به اخلاق عمومی در فرانسه محاکمه و جریمه شد و ۶ قطعه از اشعارش تا سال‌ها در فرانسه ممنوع‌الانتشار بودند! این اتفاق او را منزوی‌تر و البته جاودانه‌تر کرد.

رابطه‌ی جنون‌آمیز با مادر: پس از مرگ پدر بودلر، مادرش با یک سرهنگ ارتش ازدواج کرد که بودلر از او متنفر بود. این طردشدگی از سوی مادر، ریشه‌ی اصلی تمام ملال‌ها، نگاه بدبینانه‌ی او به عشق و گرایشش به انزوا در تمام طول زندگی‌اش شد.