رمان به سوی فانوس دریایی؛ شاهکار نمادین ویرجینیا وولف

معرفی و بررسی کتاب به سوی فانوس دریایی: راهنمایی برای خواندن

رمان به سوی فانوس دریایی اثر ویرجینیا وولف (ترجمه‌ی صالح حسینی، انتشارات نیلوفر) یکی از برجسته‌ترین آثار ادبیات جهان است که در سال ۱۹۲۶ میلادی منتشر شد.

برای درک بهتر فضای رمان، می‌توان آن را با شعر معروف «سفر به بیزانطه» اثر دابلیو. بی. ییتس که در همان سال (۱۹۲۶) سروده شده است، مقایسه کرد. در شعر ییتس، پیرمردی که خود را متعلق به دنیای فانی جوانان و طبیعت گذرا نمی‌داند، با گذر از دریاها به بیزانطه می‌رود تا از قید تن رها شده و در قالب پرنده‌ای زرین، لحظه‌های گذرا را جاودانه کند.

در رمان به سوی فانوس دریایی نیز با مفهومی مشابه روبه‌رو هستیم؛ آقای رامزی، پیرمردی هفتاد ساله، به همراه دو فرزندش سوار بر قایق از دریا می‌گذرد و در فانوس دریایی فرود می‌آید. همزمان با این فرود، شخصیت دیگر داستان یعنی لی‌لی بریسکو در یک لحظه‌ی شهودی، نقاشی خود را به اتمام می‌رساند. در هر دو اثر، هدف اصلی ثابت نگه‌داشتن لحظه‌های گذران زندگی و رهایی از فانی بودن است.

ساختار سه بخشی رمان: تجلی نور و تاریکی

طرح داستانی به سوی فانوس دریایی ساده اما به شدت نمادین است و در سه بخش مجزا روایت می‌شود:

1. بخش نخست (پنجره): این بخش به یک روز تعطیل در اواخر ماه سپتامبر و چند سال پیش از جنگ جهانی اول اختصاص دارد. محور این بخش، آقا و خانم رامزی، فرزندان و میهمانانشان هستند که در فضایی سرشار از عشق و زیبایی طبیعی حضور دارند.
2. بخش دوم (زمان می‌گذرد): این بخش شرح ویرانی و دگرگونی است. جنگ جهانی اول آغاز می‌شود و تاریکی بر داستان سایه می‌افکند.
3. بخش سوم (فانوس دریایی): ده سال پس از وقایع بخش اول، بازماندگان خانواده رامزی و میهمانان بازمی‌گردند.

ساختار این سه بخش، در واقع فرانمود پرتوافکنی یک فانوس دریایی است. بخش اول و سوم همانند ضربه‌های نورِ فانوس دریایی هستند و بخش دوم تاریکیِ مابین این دو پرتو نور را تداعی می‌کند.

نمادپردازی و جریان سیال ذهن در به سوی فانوس دریایی

برخلاف انتظار اولیه از عنوان کتاب، این اثر یک رمان ماجراجویانه دریایی نیست و در آن از توفان و کشتی‌شکستگی خبری نیست. در این داستانِ «جریان سیال ذهن»، همه چیز از جمله فانوس دریایی، اعمال آدم‌ها و بستر داستان جنبه‌ی رمزی و نمادین دارد.

موضوع اصلی: شناخت و یگانگی

موضوع اصلی رمان به سوی فانوس دریایی «شناخت» است و وسیله‌ی رسیدن به این شناخت، «فانوس دریایی» است که در وجود خانم رامزی تجلی یافته است.

1. خانم رامزی کانون نورافشانی داستان است؛ او ذهن و دل آدم‌ها را روشن می‌کند، تضادها را از بین می‌برد و تاریکی را محو می‌سازد.
2. در حضور او، شخصیت‌ها از حالت «من» خارج شده و به «ما» (یگانگی) می‌رسند.
3. در بخش دوم، کسانی که هنوز به شناخت نرسیده‌اند، با سفر به فانوس دریایی (در بخش سوم) و با هدایت نورِ یادِ خانم رامزی، به این شناخت دست می‌یابند.

خانم رامزی؛ الهه گل‌ها و باغ بهشت

شخصیت خانم رامزی رمز پیوند و یگانگی، و نمادی از «الهه‌ی گل‌ها، الهه‌ی ‌باروری و الهه‌ی کشت» است. دیگر شخصیت‌ها او را همواره در پیوند با طبیعت به یاد می‌آورند؛ از گام برداشتن در گلزاران با تور و بنفشه وحشی، تا محو شدن در میان چین و شکن‌های ارغوانی گل‌های یاس و سوسن. در ذهن شخصیت «جیمز»، تصویر مادر تداعی‌کننده تصویری روشن از باغ بهشت پیش از هبوط انسان است.

سفر به قصد طلب؛ نبردی میان دنیای سبز و اژدهای تاریکی

رمان به سوی فانوس دریایی را می‌توان تقابلی اسطوره‌ای دانست:

1. دنیای سبز: بخش نخست رمان، قلمروی حاصل‌خیز عشق و زیبایی است.
2. هجوم تاریکی: در بخش دوم، نیروهای ویرانگر (به شکل شب، زمستان، جنگ و اژدها) بر این دنیای سبز یورش می‌آورند.
3. بازگشت و طلب: بخش سوم، تلاش شخصیت‌ها برای احیای سعادت پیش از جنگ است. این تلاش یک «سفر به قصد طلب» است که مسافران باید از آب بگذرند تا به برج فانوس دریایی برسند که در تاریکی و توفان، منبع نورافشانی است.