ویژگی‌های تصویرسازی کتاب‌های کودک و نوجوان

کتاب خواندن به یاری کتاب‌های تصویری

کودکان از دیدن تصویرهای کتاب لذت می‌برند، چون سرشار از رنگ، کنش و اکسپرسیون یا بیان هستند. تصویرها بازنمایی واقعی یا خیالی رخداد یا چشم‌اندازی هستند که در برابر چشمان کودکان قرار می‌گیرند. کودکان با دیدن تصویرهای زیبا و پرهیجان و پراحساس درگیر خواندن می‌شوند، خواه یک بزرگسال برای آن‌ها کتاب بخواند، خواه خود آنان بتوانند متن را بخوانند.

کودک چگونه به تصویر نگاه می‌کند؟

این سوالی‌ست عمدتا روان‌شناختی – هوش‌شناختی، نو و کاملا تجربه و آزمایش‌طلب.

حدودا، طفل، از یک سالگی شروع می‌کند به برقراری ارتباط حتی مفید با تصویر. کودک، ابتدا به دنبال تصویری‌ست که عین موضوع یا مصداق باشد، و یا، لااقل، از تصویر به مصداق یا شی تصویرشده، خطی مستقیم، بی‌واسطه و روشن وجود داشته باشد؛ و این تصویر را مستقل، ساده و آسان، بدون زمینه، تک‌موضوعی، بدون تفسیر، توضیح و اضافات تصویری می‌خواهد؛ بدون اینکه، حتی در رابطه با موضوع دیگری باشد؛ یعنی با تصویری رابطه‌ی مطلوب را برقرار می‌کند که عین واقعیت یک موضوع مادی-شیء‌ای غیرمرکب را در خود حمل کند. دیری نمی‌گذرد- شاید شش ماه یا کمتر- که دیگر این مقدار از سادگی و استقلال تصویری، کافی نیست. نگه‌ داشتن تصویر در این حدود، درمانده کردن توانایی رشد کودک است. طفل، رابطه‌گیری با تصویر را، آهسته آهسته از حالت تک‌واژه‌یی یا تک‌تصویری ساده، خارج می‌کند. در این مرحله، در تصویر، واقعیت عینی به اضافه‌ی چیزی که به واقعیت مفهومی شایان اعتنا ببخشد، چیزی که ارزش‌گذاری کند، مطرح می‌شود. در این مرحله، که هنوز در درون حد سنی الف جای دارد، کودکان با تصویرهای تجریدی، رابطه‌یی کاملا گنگ برقرار می‌کنند. این تصویرها که ممکن است تصادفا در دسترس کودکان قرار بگیرد، از طرف کودک، و بنا به تصور کودک، دارای شکل و موضوع تلقی می‌شود. بچه‌ها در این مرحله، رنگ‌های ساده و روشن را دوست دارند و از اینکه چند رنگ زنده در کنار هم قرار بگیرد، لذت می‌برند.

کودک دوساله، زمانی که برایش، کتاب می‌خوانیم و می‌داند که کتاب مصور است، مرتبا می‌گوید: «ببینم، ببینم» و چندی بعد، و پس از آن‌که کتاب، چندبار، به‌وسیله‌ی اولیا کودک خوانده شد، رابطه‌ی کودک با کتاب برعکس می‌شود؛ یعنی از تصویر به متن نوشتاری با گفتاری می‌رسد. کودک، به‌تنهایی، کتاب را می‌خواند: به تصویرها نگاه می‌کند و از تصویرها به جمله‌ها می‌رسد. معمولا طرز نگاه کردن او به تصویر، به نوعی بلعیدن با چشم شبیه است. او می‌کوشد تمام تصویر و اجزا آن را فرو بدهد و هضم کند.

بچه‌های گروه سنی الف و ب، متقابلا، رابطه‌ی بسیار مهرمندانه و پرنشاطی با تصویرهای مهربان و شاد پیدا می‌کنند. خشونت‌های تصویری و ترساندن‌های تصویری، بچه‌ها را قبل سن نوجوانی، می‌آزارد و رنجیده‌خاطر می‌کند- بی‌آنکه ابعاد آموزشی سودمندی داشته باشد. کودک، ضمن حرکت از محدوده‌ی الف به محدوده‌ی بالاتر، تدریجا، علاقه‌اش را به تصویرهای خالص و ساده و تک‌موضوعی از دست می‌دهد، و دلبستگی‌اش متوجه تصویرهای تفسیری-تشریحی و مرکب می‌شود.

تا حدود هفت‌سالگی، مرزهای بین رویا و واقعیت، برای کودک، چندان مشخص نیست. به همین دلیل، دو بعد رویایی و واقعی تصویر برای او، درهم‌تنیده است و غیر‌قابل‌تفکیک. لیکن از هشت‌-نه سالگی به بعد، هر تصویر، برای کودک، دو بعد واقع‌گرایانه و آرمان‌گرایانه پیدا می‌کند.

بنابرین، تصویرسازی کتاب کودک باید بر اساس سن طراحی شود تا با توانایی‌ها، علایق و سطح درک هر گروه سنی هماهنگ باشد که در ادامه به‌شکل تیتروار نوشته شده است.

·نوزاد و نوپا: تصاویر ساده و رنگ‌های روشن، متن کم یا بدون متن.

·۳ تا ۵ سال: رنگ‌های شاد، شخصیت‌های دوست‌داشتنی و تصاویر گویا همراه متن.

·۶ تا ۸ سال: جزئیات بیشتر، عناصر تخیلی و ماجراجویانه برای تکمیل داستان.

·۹ سال به بالا: تصاویرکمتر اما مفهومی‌تر، با سبک‌های متنوع و پرداخت به موضوعات عمیق‌تر...

منابع پیشنهادی

1. کتاب مصورسازی کتاب کودکان/ نادر ابراهیمی