هیاهوی زمان: جدال هنر و دیکتاتوری در اثر برجسته‌ی جولین بارنز

تحلیل، نقد و بررسی کتاب هیاهوی زمان

رمان هیاهوی زمان نوشته‌ی جولین بارنز، کاوشی عمیق در برخورد میان هنر و قدرت توتالیتر است. داستان، خواننده را به زندگی دمیتری شوستاکوویچ، آهنگ‌ساز نامدار شوروی می‌برد و نشان می‌دهد که چگونه یک ذهن خلاق، فشار خفه‌کننده‌ی یک رژیم دیکتاتوری را تحمل می‌کند. منتقدان در نشریات معتبر انگلیسی‌زبان، مانند گاردین، این اثر را به دلیل تصویرسازی قدرتمند از وجدان یک هنرمند و خواسته‌های تحمل‌ناپذیر یک دولت سرکوبگر ستوده‌اند. از این اثر جولین بارنز دو ترجمه‌ی معتبر فارسی موجود است: یکی به قلم سپاس ریوندی (نشر ماهی) و دیگری ترجمه‌ی پیمان خاکسار (نشر چشمه).

معنای هیاهوی زمان: نبردی میان موسیقی و تاریخ

عنوان کتاب The Noise of Time لایه‌های متعددی دارد. واژه‌ی نویز (Noise) می‌تواند به معنای سروصدا، پارازیت یا هیاهوی یک دوران سیاسی باشد. برای یک آهنگ‌ساز، زمان معمولاً به معنای طول یا ریتم یک قطعه‌ی موسیقی است. با این حال، در این روایت، زمان تاریخی، به‌ویژه دوران دیکتاتوری حزب کمونیست، ریتم ویرانگر خود را بر زمان شخصی هنرمند تحمیل می‌کند. قهرمان داستان زمانِ قطعات خود را می‌آفریند، اما زندگی‌اش کاملاً تحت تسلط دولت است. هنر او به شورشی خاموش علیه هیاهوی زمان تبدیل می‌شود، تلاشی برای اینکه موسیقی‌اش از آن دوران سرکوبگر جان سالم به در ببرد. همان‌طور که در نقد جورجیا ریویو اشاره شده است، بارنز با مهارت از این کشمکش درونی استفاده می‌کند تا مبارزه‌ی گسترده‌ی انسان در برابر روایت‌های اقتدارگرا را بازتاب دهد.

تغییر سبکی شگرف در آثار بارنز

خوانندگانی که با آثار قبلی جولین بارنز آشنا هستند، احتمالاً انتظار نثر شاعرانه و پنهان‌گر او را دارند. اما این رمان یک چرخش سبکی متمایز را به نمایش می‌گذارد. روایت، لحنی سرد، عینی و روزنامه‌نگارانه به خود می‌گیرد. این انتخاب سبک کاملاً آگاهانه است؛ واقعیت خشنِ زندگی تحت یک سیستم توتالیتر، واژه‌ها را از ارزش تزئینی‌شان تهی می‌کند. تمرکزِ متن کاملاً بر رویدادهای هولناک و روزمره‌ی یک زندگیِ آمیخته با ترس است. قهرمان داستان با بازجویی‌ها و شکنجه‌های روانی روبه‌رو می‌شود؛ رویدادهایی که برای انسانِ آزاد غیرقابل باور به نظر می‌رسند، اما در آن دوران اتفاقاتی عادی بودند. بارنز با کنار گذاشتن سبک همیشگی خود، واقعیت دردناک هنرمندی را که در یک کابوس دیوان‌سالارانه گرفتار شده است، برجسته می‌کند.

چرا باید این کتاب را خواند؟

نوشتن درباره شخصیت‌های واقعی تاریخی کاری بسیار دشوار است. این کار نیازمند تبدیل گزارش‌های تاریخیِ به یک تجربه‌ی ادبیِ بدیع است. بارنز پیش از این در رمان طوطی فلوبر این کار را با ظرافت انجام داده بود و در اینجا نیز با تبدیل شوستاکوویچ به شخصیتی خیالی و در عین حال به شدت ملموس، این موفقیت را تکرار می‌کند. کتاب صرفاً به بازگویی حقایق تاریخی نمی‌پردازد؛ بلکه به درون تنش‌های روانی و سازش‌های درونی لازم برای بقا نفوذ می‌کند.

نقل‌قولی از رمان دیگر او، درک یک پایان، به شکلی عمیق با زندگی تراژیک این آهنگ‌ساز هم‌خوانی دارد:

اما زمان، زمان چگونه ابتدا ما را بر جای خود می‌نشاند و سپس به شگفتی می‌اندازد. خیال می‌کردیم عاقل و بالغ شده‌ایم در حالی که فقط جانب احتیاط نگه می‌داشتیم. گمان می‌کردیم مسئولیت‌پذیر شده‌ایم و حال آن‌که فقط ترسو شده بودیم. آن‌چه واقع‌گرایی می‌خواندیم روگرداندن از چیزها به جای روبه‌رو شدن با چیزها از کار درآمد.

کتاب هیاهوی زمان به گفته‌ی نشریه‌ی لیتراری ریویو، کلاسی پیشرفته در بررسی حقیقتِ مطلقِ ارزش هنری در سایه‌ی رژیم‌های استبدادی است.