راهنمای خواندن رمان موبی دیک شاهکار هرمان ملویل

چرا باید رمان موبی دیک را خواند: معرفی و تحلیل کتاب

بهترین تصویرپردازی از نومیدی در ادبیات... این را یکی از منتقدان درباره‌ی این رمان گفته. بیش از یک قرن از انتشارش می‌گذرد، اما کماکان تازه است. نامش در فهرست بیشترین تعداد جست‌وجو در گوگل آن بالاهاست و همیشه در میان بهترین آثار تاریخ ادبیات جای دارد. گویی اکسیری دارد که آن را تازه نگه داشته. وقتی برج‌های دوقلو فرو ریخت و بوش به‌دنبال بن‌لادن دو کشور را شخم زد، نامش بارها از رسانه‌های امریکایی شنیده شد. می‌گفتند مثل ناخدا اهب، پرزیدنت بوش هم به‌دنبال موبی دیک است؛ جست‌وجویی بی‌نتیجه و رقت‌بار که فرجامی جز مرگِ ناخدا ندارد. به آن گفته‌اند انجیل نویسندگان امریکایی: موبی دیک به قلم هرمان ملویل (ترجمه‌ی صالح حسینی، انتشارات نیلوفر) که در آن به‌گفته‌ی منتقدی گویی تاریخ بشریت پنهان است.

کتاب موبی دیک یا وال سفید اثر جاودانه‌ی هرمان ملویل، یکی از ستون‌های ادبیات کلاسیک جهان است که روایتی لایه‌بردار از سفر دریایی کشتی «پیکوود» را بازگو می‌کند. این اثر در لایه نخست، داستان تلاش وسواس‌گونه‌ی یک ناخدا برای انتقام از نهنگی عظیم‌الجثه است، اما در عمق خود، به پرسش‌های بنیادین درباره‌ی هستی، خیر و شر، و جایگاه انسان در برابر قدرت مهارناپذیر طبیعت می‌پردازد.

خانه‌ای که در آن موبی دیک نوشته شد

در دسامبر ۱۸۵۰ وقتی که منظره‌ی برفیِ بیرون را از پنجره‌ی اتاقش می‌دید، در نامه‌ای به یکی از دوستانش نوشت:

انگار در میان دریا هستم. اتاقم چون کابین کشتی است؛ بیدار می‌شوم و هوهوی باد را می‌شنوم؛ خیال می‌کنم بادبان‌های زیادی در خانه هست و بهتر است به پشت‌بام بروم و بر فراز دودکش بادبانی برافرازم.

موبی دیک اندکی پیش از سی‌ودومین سالگرد تولد نویسنده‌اش، هرمان ملویل، در همین خانه پایان گرفت؛ خانه‌ای در منطقه‌ی برکشرز که نام «اروهد»، به معنی نوک پیکان، داشت. ملویل این خانه را پس از ازدواج در چهارم آگوست ۱۸۴۷ خرید. پولی قرض گرفت و به همراه این خانه صدوپنجاه جریب زمین خرید تا در آن به کار مزرعه‌داری بپردازد. اروهد خانه‌ای چنان بزرگ بود که همه‌ی خانواده‌اش، زنش، مادرش، چهار خواهر ازدواج‌نکرده‌اش، برادرش آلن و زنش و کوچک‌ترین برادرش تاماس، در آن جای گرفتند. در این خانه بود که او موبی دیک مهم‌ترین اثرش را نگاشت.

موبی دیک چطور نوشته شد

هرمان ملویل در سن ۳۱ سالگی شروع به نوشتن موبی دیک کرد. او در مه ۱۸۵۰ به ریچارد هنری دینا اعلام کرد که روی کتابی به نام سفر شکار نهنگ کار می‌کند. او این اثر را قصه‌ای پرحادثه بر مبنای افسانه‌های شکار نهنگ در اقیانوس‌های جنوب توصیف کرد که با خاطرات دو سال کار خودش به عنوان نیزه‌انداز آمیخته شده. او از وقایع واقعی کشتی‌هایی مانند اسکس و داستان‌های ملوانان قدیمی برای خلق اسطوره‌ی موبی دیک الهام گرفت.

تبدیل این قصه‌ی اولیه به یک رمان قدرتمند و دراماتیک، یک سال کار بی‌وقفه همراه با رنج و عذاب برد.

ملاقات با هاثورن باعث شد ملویل وسعت و گسترش بیشتری به کتاب بدهد؛ ملویل در هاثورن نوعی تیرگی و گناه نخستین می‌دید که بر فضای موبی دیک اثر گذاشت. او کتاب را هم به هاثورن اهدا کرد.

ملویل در نامه‌ای به هاثورن در اواخر ژوئن ۱۸۵۱ نوشت که احساس می‌کند کتابش (مانند شخصیت اهب) به نام شیطان تعمید یافته است.

کشش نادیدنی دریا و بی‌قراری روح

داستان از زبان جوانی به نام «اسماعیل» آغاز می‌شود؛ کسی که وقتی احساس می‌کند «در روحش آبان‌ماهی نمناک و بارانی» حکم‌فرما شده و ناخودآگاه در برابر تابوت‌فروشی‌ها توقف می‌کند، راه چاره را در سپردن خود به دریا می‌بیند. او دریا را فضایی می‌داند که در آن انسان با «سایه نایافتنی و شبح‌وار هستی» روبه‌رو می‌شود. این بی‌قراری اولیه، مقدمه‌ای است بر ورود به دنیایی که در آن خشکی و قوانین آن دیگر اعتباری ندارند.

کاپیتان اهب: تجسم اراده و جنون

در مرکز این سفر، شخصیت کاپیتان اهب قرار دارد؛ مردی که تمام زندگی و کشتی‌اش را به ابزاری برای رسیدن به یک هدف واحد تبدیل کرده است: یافتن و نابود کردن موبی دیک، همان وال سفیدی که در نبردی پیشین پای او را قطع کرده بود. اهب نهنگ را نه فقط یک جاندار، بلکه «ماسک مقوایی» می‌بیند که تمام پلیدی‌های عالم پشت آن پنهان شده است. او با میخ کردن یک سکه طلای اونس بر دکل کشتی، خدمه را با خود هم‌پیمان می‌کند تا در این شکار مرگبار، از هیچ خطری نهراسند.

سپیدی وال؛ وحشت یا عظمت؟

ملویل در فصلی مشهور به «سپیدی وال»، به بررسی نمادین رنگ موبی دیک می‌پردازد. اسماعیل با ظرافتی فیلسوفانه توضیح می‌دهد که چگونه رنگ سفید می‌تواند در عین زیبایی، وحشتی بیکران را در دل برانگیزد؛ رنگی که هم نماد پاکی است و هم یادآور خلأ و سکوت سهمگین طبیعت. موبی دیک در این کتاب تنها یک شکار نیست، بلکه موجودی نیمه‌خدایی و فناناپذیر جلوه می‌کند که گویی تمام اسرار اقیانوس را در پیشانی عظیم و پر از زخم خود حمل می‌کند.

تقابل عقلانیت و تقدیر

در طول مسیر، تضاد میان دیدگاه‌های شخصیت‌ها، ابعاد اخلاقی داستان را می‌سازد. «استارباک»، ناخدای دوم کشتی، نماد عقلانیت و واقع‌گرایی است که اصرار دارد هدف اصلی آن‌ها باید تجارت و صید نهنگ برای روغن باشد، نه جنگ با یک حیوان. در مقابل، اهب معتقد است که تمام وقایع جهان از پیش تعیین شده‌اند و او تنها بازیگری است که نقش مقدر شده‌اش را در این تراژدی ایفا می‌کند. این کشمکش در نبرد نهایی سه‌روزه با وال سفید به اوج خود می‌رسد؛ جایی که دریا، بدون توجه به پیروزی یا شکست انسان‌ها، همچنان به تلاطم ابدی خود ادامه می‌دهد.

انتشار و بازخوردهای موبی دیک

موبی دیک در اکتبر ۱۸۵۱ در لندن منتشر شد و چهار هفته‌ی بعد در نیویورک به چاپ رسید. کتاب در زمان خود یک شکست کامل بود؛ در سال اول تنها حدود ۳۰۰ نسخه از آن فروخته شد. نقدهای اولیه بر کتاب بسیار متفاوت بود؛ در حالی که هاثورن آن را تحسین کرد، بسیاری از منتقدان دیگر نسبت به آن بی‌اعتنا بودند.

تا حدود ۴۰ سال بعد از مرگ ملویل (تا سال ۱۹۲۴)، این اثر تقریباً فراموش شده بود و پس از آن بود که تحلیل‌های جدی و شناخت ارزش‌های واقعی آن آغاز شد.

جایگاه موبی دیک در کارنامه‌ی ‌ملویل

در آثار قبلی ملویل هنوز طرحی برای استفاده از مطالب شکار نهنگ که بعداً در موبی‌دیک به کار رفت، وجود نداشت. موبی دیک نقطه‌ی اوج خلاقیت ملویل بود، به طوری که در آثار بعدی او، دیگر از آن قدرت دراماتیک و روح شکسپیری خبری نبود. موبی‌دیک هیچ شباهتی به دیگر رمان‌های قرن نوزدهم ندارد و به دلیل نحوه‌ی روایت و شخصیت‌هایی چون ناخدا اهب و اسماعیل، برای ذهن انسان مدرن جذابیت و افسون بسیاری دارد.

این اثر، فراتر از یک رمان ماجراجویی، دایره‌المعارفی از زندگی در دریا و واکاوی روان انسان در مواجهه با ناشناخته‌هاست که هر فصل آن پنجره‌ای جدید به سوی درک پیچیدگی‌های جهان می‌گشاید.