کتاب جنسیت و دیگری‌سازی: خوانش انتقادی از یک دوره از اسلام

کتاب جنسیت و دیگری‌سازی اثر نادیا ماریا الشیخ درباره‌ی چیست: معرفی کتاب

کتاب جنسیت و دیگری‌سازی: خوانشی انتقادی از تاریخ‌نگاری‌های دوره‌ی عباسی (ترجمه‌ی زهرا محققیان، نشر ثالث) یکی از مهم‌ترین آثار آکادمیک نادیا ماريا الشيخ، پژوهشگر لبنانی، است که پس از انتشار به زبان انگلیسی، در سال ۲۰۲۰ به زبان عربی ترجمه و منتشر شد. این کتاب در محافل علمی و تاریخی عربی بازتاب گسترده‌ای داشته است، زیرا رویکردی کاملاً متفاوت و تحلیلی به تاریخ نگاری سنتی دارد.

ایده‌ی مرکزی کتاب: هویت‌سازی از دریچه‌ی جنسیت

کتاب جنسیت و دیگری‌سازی تاریخ عباسی را از زاویه‌ی «جنسیت» بازخوانی می‌کند. نادیا الشیخ در این کتاب استدلال می‌کند که خلافت عباسی برای تثبیت هویت امپراتوری، مذهبی و فرهنگی خود، تنها به نهادهای سیاسی و نظامی متکی نبود؛ بلکه تعریف جایگاه زن و کنترل بدن و رفتار او یکی از ارکان اساسی در ساخت این هویت (هویت عباسی-سنی) بوده است.

به عبارت دیگر، تصویری که از زنان در دوران عباسی ساخته شد، ابزاری بود تا عباسیان خود را از امویان پیش از خود و رقبای هم‌عصرشان متمایز کنند.

منابع نویسنده و بازخوانی متون کهن

نویسنده برای اثبات نظریه‌ی خود، به سراغ متون کلاسیک عربی رفته است. منتقدان نوشته‌اند که نقطه‌ی قوت پژوهش الشیخ در این کتاب، خوانش انتقادیِ منابع مهمی چون تاریخ طبری، تاریخ بغداد اثر خطیب بغدادی، و کتب «ادب» (مانند آثار جاحظ و ابوالفرج اصفهانی) است.

او نشان می‌دهد که تصویری که از زنان در این کتاب‌ها ارائه شده، لزوماً واقعیتِ زندگی روزمره‌ی زنان آن دوره نیست؛ بلکه یک «برساخت متنی» است که توسط نویسندگانِ مرد و برای خدمت به گفتمان قدرت مردسالارانه و سلطنتیِ عباسیان طراحی شده است.

مضامین و محورهای اصلی کتاب

کتاب جنسیت و دیگری‌سازی حول چند محور کلیدی می‌چرخد:

۱. تقابل زنان آزاد و کنیزان:

کتاب به تحول شگرف دربار عباسی می‌پردازد؛ جایی که زنان آزاد و اشراف‌زاده‌ی عرب به حاشیه رانده شدند و در مقابل، کنیزان و غلامانِ آموزش‌دیده (که در شعر، موسیقی و هنر مهارت داشتند) به کانون توجه، نفوذ و حتی قدرت سیاسی دربار تبدیل شدند. الشیخ نشان می‌دهد که این جابه‌جایی چگونه ساختار اجتماعی و خانوادگی نخبگان عباسی را دگرگون کرد.

۲. نهادینه‌سازی حرمسرا و تفکیک جنسیتی:

در این دوره، «حرم» به عنوان یک فضای بسته و به شدت کنترل‌شده شکل می‌گیرد. در نگاه نویسنده، منزوی کردن زنان در حرمسراها تنها یک مسئله‌ی مذهبی نبود، بلکه نمادی از پرستیژ، ثروت و قدرت امپراتوری خلیفه محسوب می‌شد. هرچه خلیفه قدرتمندتر بود، دیوارهای تفکیک جنسیتی و نظارت بر فضای اندرونی ضخیم‌تر می‌شد.

۳. زن به عنوان نماد تقوا و ارتدوکسی:

کتاب نشان می‌دهد که چگونه متون شرعی و تاریخی دوره‌ی عباسی تلاش کردند تا تصویر «زن مسلمانِ آرمانی» (مادر فداکار، همسر مطیع و زنِ پرهیزگار) را به عنوان بخشی از ارتدوکسی و مذهب رسمیِ تحت حمایت دولت عباسی تثبیت کنند و هرگونه خروج از این چارچوب را به عنوان تهدیدی برای نظم خلافت جلوه دهند.