نقد، بررسی و تحلیل کتاب تاملاتی در باب اعدام

کتاب تأملاتی در باب اعدام درباره‌ی چیست

مجازات مرگ و سلب حیات از مجرمان، از دیرینه‌ترین و چالش‌برانگیزترین موضوعات در حوزه‌های حقوقی، فلسفی و اخلاقی است. کتاب تاملاتی در باب اعدام (ترجمه‌ی سوما زمانی، نشر خوب) مجموعه مقالاتی است از آلبر کامو، فئودور داستایفسکی، آرتور کوستلر، ویکتور هوگو، چارلز دیکنز و پاپ ژان پل دوم. این اثر با ترکیب تحلیل‌های فلسفی، اخلاقی و ارائه‌ی آمار و مستندات تاریخی، بنیان‌های نظری مدافعان اعدام را به چالش می‌کشد.

بخش بیشتر این کتاب به دو مقاله‌ی کامو و کوستلر اختصاص دارد که قبلا هم در کتابی مجزا با عنوان تاملاتی در باب گیوتین و دار توسط انتشارات نیلوفر منتشر شده. در واقع اهمیت این کتاب در این دو مقاله و نیز نامه‌ی پاپ با عنوان انجیل زندگی است. بخش‌هایی از رمان ابله داستایفسکی و رمان آخرین روز یک محکوم هوگو و نیز یادداشتی از دیکنز دیگر بخش‌هایی این کتاب را تشکیل می‌دهد.

تقابل اخلاقی در پاریس؛ آلبر کامو و وداع با چپ‌گرایان

در ژانویه‌ی سال ۱۹۴۵، روبر برازیاک، نویسنده‌ای که در دوران اشغال فرانسه با نازی‌ها همکاری می‌کرد، به اعدام محکوم شد. در میان روشنفکران آن دوران، آلبر کامو با وجود مخالفت شدید با دیدگاه‌های برازیاک، کارزاری برای عفو او راه‌اندازی کرد. کامو بر این باور بود که هیچ گناهی نباید با مرگ پاسخ داده شود. این رویکرد اخلاقی ریشه در تجربه‌ی پدرش داشت که پس از مشاهده‌ی یک مراسم اعدام، دچار دگرگونی روحی شد؛ تصویری که همواره در ذهن کامو باقی ماند.

تلاش‌های کامو برای نجات برازیاک بی‌نتیجه ماند و این نویسنده در فوریه‌ی ۱۹۴۵ اعدام شد. این رویداد نقطه‌ی جدایی کامو از چهره‌های شاخص چپ پاریس، مانند ژان پل سارتر و سیمون دوبووار بود که حاضر به امضای بیانیه‌ی بخشش نشدند. کامو معتقد بود ایده‌ی سیاسی که قربانی کردن انسان‌ها را مجاز بداند، فاقد مشروعیت اخلاقی است.

تأمل درباره‌ی گیوتین؛ خشونت قانونی و شکنجه روانی

کامو در رساله‌ی خود با عنوان تأمل درباره‌ی گیوتین، اعدام را یک مناسک بدوی و سلاخی سازمان‌یافته معرفی می‌کند که کرامت انسانی را مخدوش می‌سازد. از نظر او، اعدام تنها یک سلب حیات ساده نیست، بلکه بازتولید جنایت در قالبی نهادینه‌شده و دولتی است.

او متمایز ساختن اعدام از مرگ طبیعی را از منظر اگزیستانسیال بررسی می‌کند. ترسی که بر فرد محکوم پیش از اجرای حکم تحمیل می‌شود، ماه‌ها و سال‌ها به طول می‌انجامد و شکنجه‌ای روانی ایجاد می‌کند که از خود مرگ دردناک‌تر است. در حالی که قربانی یک جنایت ممکن است در لحظه‌ای غافلگیرکننده جان ببازد، فرد محکوم به اعدام ثانیه‌به‌ثانیه مرگ خود را انتظار می‌کشد و این فرآیند، او را از مرتبه‌ی انسانی به یک شیء بی‌اراده در دستان مأمور اجرا تنزل می‌دهد.

ابطال نظریه‌ی بازدارندگی؛ پاسخی به موافقان حکم مرگ

موافقان اعدام اغلب دو استدلال عمده را مطرح می‌کنند:

حفظ نظم جامعه

عبرت‌آموزی برای دیگران

کامو با همکاری آرتور کوستلر این ادعاها را مردود اعلام می‌کند. کوستلر در مقاله‌ی خود، به نمونه‌ای تاریخی در انگلستان اشاره دارد؛ زمانی که مجازات جیب‌بری اعدام بود، جیب‌بران دیگر در میان جمعیتی که برای تماشای مراسم اعدام یک جیب‌بر گرد آمده بودند، اقدام به سرقت می‌کردند. این امر نشان می‌دهد که مجازات مرگ اثر بازدارنده‌ای بر ذهن جنایت‌کاران ندارد.

کامو اعدام را ماهیت قانونی بخشیدن به غریزه‌ی انتقام می‌داند. وظیفه‌ی قانون، اصلاح یا مهار سرشت خشن انسان است، نه تقلید و بازتولید آن. وقتی جامعه به نام عدالت دست به قتل می‌زند، صرفاً واکنشی غریزی را در پوشش قانون ارائه کرده است.

پیوند تاریخی با ادبیات ایران؛ روایت بیهقی از دار حسنک

مطالعه‌ی تحلیل‌های کوستلر درباره‌ی روان‌شناسی توده‌ها در مواجهه با اعدام، یادآور گزارش‌های تاریخی در فرهنگ‌های دیگر است. ابوالفضل بیهقی، تاریخ‌نگار نامدار، در شرح اعدام حسنک وزیر در تاریخ بیهقی، فضایی ملموس از تبدیل شدن مجازات به ابزار کینه‌ورزی و انتقام سیاسی را تصویر می‌کند. در آن روایت نیز، امتناع مردم از سنگ زدن به محکوم و گریه‌ی تماشاگران، بازتابی از بیزاری عمومی از خشونت عریان حکومتی است. تاریخ اعدام در میان ملل مختلف، وجوه مشترک فراوانی در زمینه‌ی برانگیختن خشم، نفرت و در نهایت تأسف روحی جامعه دارد.

تجربه‌ی زیسته‌ی آرتور کوستلر؛ از سلول انفرادی تا نبرد قلمی

آرتور کوستلر، نویسنده‌ی مجارستانی‌تبار، بر خلاف بسیاری از نظریه‌پردازان، مجازات اعدام را با تمام وجود حس کرده بود. او در جریان جنگ داخلی اسپانیا توسط نیروهای فرانسیسکو فرانکو دستگیر و به اتهام جاسوسی به مدت سه ماه در انتظار اعدام نگه‌داشته شد. این تجربه‌ی هولناک بعدها به مایه اصلی آثار برجسته‌ی او مانند ظلمت در نیمروز تبدیل شد.

کوستلر کتاب خود را به عنوان تعهدی اخلاقی به بریتانیا نوشت؛ کشوری که او را نجات داده بود اما در آن زمان هنوز مجازات اعدام را اجرا می‌کرد. او با لحنی صریح و استفاده از آمار رسمی بین سال‌های ۱۹۰۰ تا ۱۹۴۹ نشان داد که اکثریت قاطع قتل‌ها در شرایط جنون لحظه‌ای، مستی یا اختلافات شدید عاطفی رخ می‌دهند؛ موقعیت‌هایی که در آن‌ها قاتل هرگز به پیامد عمل یا مجازات اعدام فکر نمی‌کند. بنابراین، استدلال بازدارندگی کاملاً بی‌پایه است.

اعدام در واتیکان: با شک و تردید

محور اصلی نامه‌ی پاپ هم دفاع مطلق از قداست و حرمت حیات انسان از لحظه‌ی انعقاد نطفه تا مرگ طبیعی است. پاپ در این متن جامعه‌ی مدرن را به دو جبهه تقسیم می‌کند:

فرهنگ حیات و زندگی: دیدگاهی که انسان را شاهکار آفرینش خدا و دارای ارزش ذاتی می‌داند.

فرهنگ مرگ: دیدگاهی مادی‌گرایانه و فایده‌باور که ارزش انسان را بر اساس کارایی، سلامت یا لذت می‌سنجد و در نتیجه به سادگی به حذف افراد ضعیف تن می‌دهد.

پاپ ژان پل دوم در این نامه با لحنی بسیار قاطع و با تکیه بر سنت مسیحی، به نقد پدیده‌های مدرن می‌پردازد: از سقط جنین تا اوتانازی و البته مجازات اعدام. البته پاپ اعدام را به طور کامل ممنوع نمی‌کند، اما دایره‌ی مجاز آن را به شدت محدود کرده و می‌گوید در دنیای امروز که سیستم‌های زندان کارآمد هستند، نیاز به اعدام برای دفاع از جامعه «بسیار نادر و شاید در عمل غیرممکن» است.

نتیجه‌گیری؛ عدالتی همگام با همدلی انسانی

آلبر کامو دو سال و نیم پیش از درگذشت خود، در رساله‌اش یادآور می‌شود که هیچ انسانی، از جمله قاضی، واجد معصومیت مطلق نیست. در نتیجه، هیچ‌کس حق صدور حکم حذف قطعی و برگشت‌ناپذیر یک انسان را ندارد. از نظر او، مجازات باید وجود داشته باشد، اما حکم مرگ، همبستگی بنیادین انسان‌ها در برابر فناپذیری را نابود می‌کند.

راه‌حل نهایی نویسندگان مقالات کتاب تاملاتی در باب اعدام گذشت سطحی یا نادیده گرفتن رنج قربانیان نیست، بلکه استقرار عدالتی است که با درک خطاپذیری بشر و حفظ همدلی انسانی همراه باشد. تغییر نگرش افکار عمومی در دهه‌های بعد و لغو گسترده‌ی این مجازات در بسیاری از کشورهای جهان، صحت پیش‌بینی کوستلر و کامو را به اثبات رساند.