اصلاحات ارضی و تغییرات اجتماعی در ایران

کتاب اصلاحات ارضی و تغییرات اجتماعی در ایران درباره‌ی چیست؟

اصلاحات ارضی از مهم‌ترین و جنجالی‌ترین سیاست‌های محمدرضا شاه پهلوی بود که در سال ۱۳۴۱ ذیل اصول شش‌گانه‌ی انقلاب سفید اجرایی شد. مهم‌ترین اصل این انقلاب، با نام اصلاحات ارضی، به محدود کردن میزان زمین‌های تحت مالکیت زمینداران و ملاکان منجر شد. کتاب اصلاحات ارضی و تغییرات اجتماعی در ایران کوششی برای فهم این اصلاحات و تأثیرات سیاسی و اجتماعی آن است.

اصلاحات ارضی جنجالی‌ترین سیاست پهلوی دوم

اصلاحات ارضی از سیاست‌های جنجالی محمدرضا شاه پهلوی بود که هنوز درباره‌ی اثرات مثبت و منفی‌اش بحث می‌شود. از همان دهه‌ی چهل، اصلاحات ارضی، موافقان و مخالفان بسیاری داشت. سال‌های بعد از آن هم نظرات و جمع‌بندی‌های متفاوت میان تاریخ‌نگاران و روشنفکران درباره‌ی اصلاحات ارضی وجود داشت.

اصلاحات ارضی و تاریخ‌نگاران

می‌توان با مرور نظریات تاریخ‌نگاران و پژوهشگران به عمق اختلاف میان آن‌ها درباره‌ی اصلاحات ارضی پی برد. مثلاً محمدعلی همایون کاتوزیان معتقد است:

«اصلاحات ارضی اگرچه درست انجام نشد، کاری انقلابی و بخش مهمی از پروژه‌ی مدرنیزاسیون بود. اصلاحات ارضی قدرت مالکیت سنتی را کاهش داد و دولت را در روستاها تقویت کرد.»

برعکس نظر کاتوزیان، یرواند آبراهامیان عقیده دارد:

«اصلاحات ارضی بخشی از پروژه‌ی توسعه‌ی ناموزون در ایران بود که نظام اجتماعی و اقتصادی روستاها و شهرها را تغییر داد اما با نوسازی سیاسی همراه نبود.»

اریک هوگلاند، مورخ مشهور تاریخ معاصر ایران، در کتاب زمین و انقلاب در ایران هم معتقد است که:

«با اصلاحات ارضی قدرت زمینداران و ملاکان بزرگ تضعیف شد و بسیاری از خانواده‌های روستایی نیز زمین دریافت کردند اما این اصلاحات نتوانست وضعیت اقتصادی اکثریت دهقانان را بهبود قابل توجهی بدهد.»

چنین نظری را احمد اشرف هم داشته است. او که خودش درباره‌ی اصلاحات ارضی پژوهش‌های بسیاری انجام داده است، نوشته:

«اصلاحات ارضی به تغییرات عمیق در ساختار اجتماعی انجامید و همراه با رشد جمعیت شهری از عوامل مؤثر در شکل‌گیری فضای سیاسی – اجتماعی در دهه‌ی ۱۳۵۰ بود.»

اصلاحات ارضی و روشنفکران

در بین روشنفکران اختلاف بر سر اثرات اصلاحات ارضی با شدت بیشتری در جریان بوده است. به‌طور نمونه درحالی‌که سید حسن تقی‌زاده در سخنرانی‌ای می‌گفت: «از ابتدای عمرم مشتاق اصلاحات ارضی بوده‌ام. از سال ۱۳۱۵ قمری، از دل و جان، منتهای آمال و آرزوهای بنده این بوده که اصلاحات ارضی انجام شود. این بزرگ‌ترین کار در تاریخ مملکت ایران است» خلافش را ابراهیم گلستان در گفت‌وگویی می‌گوید:

«بعضی کارها را فقط برای این می‌کردند که بگویند کرده‌اند. این شتابزدگی در توسعه، بیشتر شبیه ماسک زدن روی زخم‌های قدیمی بود.»

خلیل ملکی که دارای اندیشه‌ی چپ و معتقد به سوسیالیسم بود، از اصلاحات ارضی دفاع می‌کند و نوشته: «با اجرای اصلاحات ارضی و الغای نظام ارباب – رعیتی ممکن خواهد شد که حق رأی معنای حقیقی پیدا کند. با به‌دست آوردن حق واقعی رأی برای شهرنشینان و روستاییان خواهیم توانست به هدف‌های عمده‌ای دست یابیم.» جالب اینکه جلال آل‌احمد، همراه و دوست خلیل ملکی، از مخالفان سرسخت اصلاحات ارضی بود. او معتقد بود: «اصلاحات ارضی‌ای که بر اساس الگوی امریکایی اجرا می‌شود نه تنها دهقان را رها نکرده، که او را به روزمزدی و کارگر ساده تبدیل کرده است.»

غلامحسین ساعدی، از دوستان آل‌احمد، هم با او هم‌عقیده بود و گفته: «اصلاحات ارضی یک عمل جراحی بدون بی‌هوشی بود. روستا را پاره‌پاره کرد بی‌آنکه بداند دردش چیست. شهرها لبریز از کسانی شدند که نه شهروند بودند و نه روستایی؛ موجودات بی‌نام و بی‌نشان.»

در نتیجه ما درباره‌ی اصلاحات ارضی با یک روایت یک‌دست و یک‌پارچه و مورد قبول همگان مواجه نیستیم، بلکه با رخدادی روبه‌رو هستیم که لایه‌های پیچیده و اثرات سیاسی و اجتماعی و اقتصادی گستره داشته است.

کار دشوار نویسنده‌ی کتاب اصلاحات ارضی

افسانه نجم‌آبادی نویسنده‌ی کتاب اصلاحات ارضی و تغییرات اجتماعی در ایران به‌خوبی خواننده را با پیچیدگی موضوع اصلاحات ارضی آشنا می‌کند. کتاب اصلاحات ارضی پایان‌نامه‌ی دکترای نجم‌آبادی است و او با ارجاع به ده‌ها سند، پژوهش و آمار و ارقام رسمی و غیررسمی و نیز با اشاره به گفته‌های دست‌اندرکاران اصلاحات ارضی و سیاست‌گذاران حکومت محمدرضا شاه، تصویری کامل و جامع از اصلاحات ارضی و نتایجش پیش روی خواننده می‌گذارد.

افسانه نجم‌آبادی، با عبور از نظریات چپ (مارکسیستی یا کمونیستی) و راست، اثرات مثبت و منفی اجرای سیاست‌های اصلاحات ارضی را بازگو می‌کند و بر باورهای اشتباه خط بطلان می‌کشد.

در نتیجه...

کتاب اصلاحات ارضی و تغییرات اجتماعی در ایران خلاف پژوهش‌های مشابه نه‌تنها از منظر سیاسی بلکه اصلاحات ارضی را در چارچوب اهداف اجتماعی – اقتصادی آن و در راستای برنامه‌های توسعه‌ی دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ بررسی می‌کند. این کتاب برای علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران، تاریخ توسعه و برنامه‌ریزی در ایران و جامعه‌شناسی اثری است ارزشمند. نجم‌آبادی پژوهشش را با ارجاع به اسناد و تحقیقات میدانی و آمار سامان داده است.