کتاب آینه‌ای در دوردست: روایت طاعون و جنگ و کلیسا

آینه‌ای در دوردست اثر باربارا تاکمن درباره‌ی چیست: معرفی کتاب

کتاب آینه‌ای در دوردست اثر باربارا تاکمن (ترجمه‌ی حسن افشار، نشر ماهی) تصویری روشن از زندگی در اروپای قرن چهاردهم میلادی است؛ دورانی که در دل جنگ‌های صدساله‌ی انگلیس و فرانسه و شقاقِ کلیسا گذشت. این سده از پسِ دو قرن دوازدهم و سیزدهم آمده بود که با خیزش‌هایی در هنر، فناوری، معماری و آموزش، دوره‌ای پررونق را رقم زده بودند. همه‌چیز برای شروع روبه‌ترقی سده‌ی تازه آماده بود که ناگاه سرمای شدید، قحطی و طاعون به جان کشورها افتاد. کتاب آینه‌ای در دوردست ریشه‌های جهان مدرن را در دل جامعه‌ای محنت‌زده نمایان می‌کند و اسناد دورانی پرآشوب را در برابر چشمان ما می‌گشاید.

باربارا تاکمن در این کتاب، تاریخ را پابه‌پای آنگِران دو کوسی هفتم پیش می‌برد. او رویدادهای قرن چهاردهم را از خلال زندگی مردی از طبقه‌ی اشراف فرانسه، شهسواری ورزیده و سرآمد، حکایت می‌کند. کوسی همانند نخی تسلسل روایت را حفظ می‌کند؛ مردی که همراه با طاعون قدم به این دوران می‌گذارد، شرق و غرب اروپا را درمی‌نوردد و با دیپلماسی مانع وخامت اوضاع می‌شود، تا اینکه در پایان سده و پس از فرونشستن امواج مرگ سیاه، در اسارت جان می‌سپارد. از طریق سرگذشت او، احوالات جامعه‌ای در محاصره‌ی جنگ و بیماری آشکار می‌شود.

جامعه‌ی تاریک و کلیسای سوداگر

در آغاز قرن چهاردهم، حصار ایمان ترک خورده بود و مناسک مذهبی با پول معاوضه می‌شد. پادشاهان اروپایی نگاه خود را از سرزمین‌های دور برگرفتند و حواس‌شان را معطوف مردمان خود کردند. با ته کشیدن منابع مالی فیلیپ زیبا در فرانسه، او در یک فصل سرنوشت‌ساز از سلطنت خود برای تأمین بودجه سراغ «معبدی‌ها» رفت؛ بازوی مسلح کلیسا که به بانکدارانی صاحب ثروت‌های کلان بدل شده بودند. پادشاه با اتهام جادوگری اموال آنها را مصادره کرد و بدین‌سان، دادگاه‌های تفتیش عقاید الگویی کامل برای محاکمات فرمایشی و منکوب کردن مخالفان یافتند. در سوی دیگر، کاخ پاپ در آوینیون به صحنه‌ی شمارش علنی پول‌ها بدل شده بود؛ وضعیتی که پترارک آن را به بابلِ غرب تشبیه کرد، جایی که روحانیان بر اسبانی با نعل‌های طلا سوار می‌شدند.

هجوم طاعون و مرگ سیاه

اروپای سردرگم در تأمین اقتصاد و درگیر با قوانین پاپ، ناگهان خود را در محاصره‌ی یک دشمن نامرئی دید. در پاییز سال ۱۳۴۷، کشتی‌های جنوایی با ملوانانی بیمار به سیسیل رسیدند؛ بیمارانی که با غده‌های چرکین خون‌ریزی می‌کردند و به‌سرعت جان می‌دادند. این بیماری مرموز که بعدها مرگ سیاه نام گرفت، با سرعتی هولناک شیوع یافت و به گفته‌ی فروآسار، تاریخدان آن دوران، یک‌سوم مردم دنیا را به کام مرگ کشاند.

کمبود نیروی کار، پیوندهای دیرینه را از هم گسست و دشمنی میان فقیر و غنی را عمیق کرد. در هنگامه‌ی این بلای جانکاه، آدمیزادِ ترس‌خورده خشم خود را بر سر یهودیان خالی کرد و آنها را به زهرآگین کردن چاه‌ها متهم ساخت. با وجود تلاش‌های پاپ کلمنت برای مهار این جنون کینه‌توزانه، صدای او در هیاهوی تعصبات محلی گم شد.

شقاق کلیسا و فروپاشی نظام پیشین

پس از طاعون و جنگ، واقعیت هولناکی به نام شقاق پاپی گریبان اروپا را گرفت؛ حضور یک پاپ در آوینیون و پاپی دیگر در رُم. هر پادشاهی سمت یکی را می‌گرفت و پاپ‌ها پیروان یکدیگر را تکفیر می‌کردند. این گسیختگی دهه‌ها پابرجا ماند و در انگلستان، جان ویکلیف را به نقطه‌ای رساند که وظیفه‌ی رستگاری انسان را به خود انسان سپرد؛ باوری که راه را برای ظهور مذهب پروتستان و آغاز جهان مدرن هموار کرد.

در دهه‌های پایانی این سده، شهرهای فرانسه و انگلستان میدان نبردهای شهری و روستایی شدند. دهقانان با رؤیای جهانی تهی از اشراف شورش کردند، اما سرانجام با فرماندهی نجیب‌زادگانی چون آنگِران کوسی سرکوب شدند. اهل زمانه سیه‌روزی را نمایانگر گناه می‌دیدند و انسانِ قرون میانه به این باور رسیده بود که ساختن یک جامعه‌ی سالم از توانش خارج است.

ظهور زنان نامدار در میانه‌ی آشوب

آینه‌ای در دوردست باربارا تاکمن جدای از این‌که روایتی دقیق از آمدوشدهای دربار پادشاهان اروپا و نشست و برخاست‌ها و مذاکرات سیاسی آنها به دست می‌دهد، آینه‌ای هم برای تماشای وضعیت اجتماعی و سطح و سبک زندگی طبقات مختلف اجتماعی اروپای قرن چهاردهم به دست خواننده می‌دهد. در این دوران، زنی چون کریستین دو پیزان قد علم می‌کند؛ تنها زن تاریخ قرون‌وسطا که از راه قلم خود روزگار گذراند و علوم و فلسفه را رواج داد. او زندگانی بلندی داشت تا شاهد ظهور شخصیتی نوظهور باشد: ژان‌دارک. دختری عامی که با ندایی آسمانی انگلیسی‌ها را از پاریس اشغال‌شده بیرون راند و شجاعتی نامنتظر را در کالبد کشوری فرسوده دمید، هرچند قیام او نیز با سوختن در آتش به سرانجامی تراژیک رسید.