مردی که خواب است: سرخورده و بیزار از دولت و جامعه

کتاب مردی که خواب است اثر ژرژ پرک درباره‌ی چیست: معرفی کتاب

مردی که خواب است (ترجمه‌ی ناصر نبوی، نشر نو) داستان جوانی بیست و پنج ساله و دانشجوی رشته‌ی جامعه‌شناسی در شهر پاریس است که ناگهان تصمیم می‌گیرد از چرخه‌ی روزمرگی خارج شود. او از تلاش برای رسیدن به اهداف، معاشرت با دوستان، و حضور در کلاس‌های دانشگاه دست می‌کشد. در حقیقت، او تصمیم می‌گیرد که دیگر تصمیمی نگیرد و انتخاب می‌کند که انتخابی نداشته باشد. در اتاق کوچک زیرشیروانی‌اش می‌ماند، نسکافه می‌نوشد، به ورق‌بازی انفرادی مشغول می‌شود، به ترک‌های سقف خیره می‌ماند و گاهی شبانه در خیابان‌های خلوت پاریس پرسه می‌زند. او قصد پایان دادن به زندگی‌اش را ندارد، بلکه می‌خواهد در بی‌تفاوتی کامل به یک انفعال مطلق برسد. داستان فاقد اتفاقات دراماتیک و پرالتهاب است. تنش اصلی در درون ذهن راوی رخ می‌دهد؛ جایی که او تلاش می‌کند در برابر میل به انجام هر کاری مقاومت کند و صرفا به یک ناظر بی‌اثر تبدیل شود. او می‌خواهد مانند یک ماشین عمل کند، بدون احساس، بدون امید و بدون ناامیدی.

ژرژ پرک کیست

ژرژ پرک در خانواده‌ای یهودی چشم به جهان گشود که در دهه‌ی بیست میلادی از کشور لهستان به فرانسه مهاجرت کرده بودند. در دوران خردسالی، سایه‌ی شوم جنگ جهانی دوم بر زندگی او افتاد. او پدرش را در جریان درگیری‌های نظامی از دست داد و چند سال بعد، مادرش نیز در اردوگاه کار اجباری جان سپرد. این یتیم شدن زودهنگام و فقدان حضور والدین باعث شد تا او هیچ خاطره‌ی روشنی از دوران کودکی نداشته باشد. پرک خیلی زود علاقه‌ی خود را به نوشتن نشان داد و در ایام جوانی، مطالب انتقادی و مقالات متعددی در مجلات معتبر ادبی فرانسوی منتشر کرد. او در میانه‌ی دهه‌ی شصت میلادی اولین رمان خود با عنوان چیزها را روانه‌ی بازار کرد که برنده‌ی جایزه‌ی ادبی معتبری در فرانسه شد. پس از آن موفقیت چشمگیر، پرک تا هنگام مرگ زودهنگامش در دهه‌ی هشتاد میلادی، به طور مداوم به نوشتن ادامه داد و آثار متنوعی خلق کرد که نام او را در ادبیات معاصر فرانسه جاودانه ساخت.

مردی که خواب است در کارنامه‌ی پرک

پرک پس از نوشتن رمان چیزها که رویکردی انتقادی به جامعه‌ی مصرف‌گرا داشت، مسیر ادبی خود را تغییر داد. کتاب مردی که خواب است نشان‌دهنده‌ی یک چرخش آشکار در منظومه‌ی فکری اوست. او در این اثر از نقد عینی و نگاه جامعه‌شناسانه به اشیاء پیرامون فاصله می‌گیرد و به یک عقب‌نشینی درونی و روانی می‌رسد. نویسنده به جای استفاده از زاویه‌ی دید معمول در داستان‌گویی، کل ماجرا را با ضمیر دوم شخص یعنی «تو» روایت می‌کند. همان‌طور که در مجله‌ی آکسفورد آکادمیک اشاره شده، استفاده از این تکنیک روایی خسته‌کننده نمی‌شود، بلکه ابزاری است تا خواننده ارتباط عمیقی با انزوای راوی پیدا کند. به گفته‌ی منتقد متن کتاب به یک نمونه‌ی بالینی درباره‌ی افسردگی و انفعال شبیه است و ظرفیت ادبیات را برای بیان دردهای خاموش نشان می‌دهد.

پرک در این اثر به نوعی مقدمات ورودش به گروه ادبی اولیپو را پایه‌ریزی می‌کند. گروه اولیپو جمعی از نویسندگان و ریاضیدانان بودند که به خلق آثار ادبی تحت محدودیت‌های ساختاری و بازی‌های زبانی علاقه‌ی فراوانی داشتند. حفظ روایت دوم شخص در کل طول یک کتاب، نیازمند تسلط زبانی فوق‌العاده‌ای است که پرک به خوبی از عهده‌ی آن برآمده است.

زمانه و زمینه‌ی مردی که خواب است

مردی که خواب است اندکی پیش از وقایع توفانی می ۱۹۶۸ فرانسه نوشته شده و به شکل شگفت‌انگیزی، التهاب و سرخوردگی جوانان آن دوره را نشان می‌دهد. در فول‌استاپ به این موضوع اشاره شده که پرک چگونه در این کتاب، سوءظن فزاینده نسبت به بازار، دولت و نهادهای سنتی را به تصویر می‌کشد؛ همان سوءظنی که اندکی بعد به شکل‌گیری سنگرها در خیابان‌های پاریس و یک اعتصاب عمومی گسترده انجامید. شخصیت اصلی داستان با روی گرداندن از نهاد دانشگاه و خانواده، در واقع علیه سلسله‌مراتب اقتدارگرای اجتماعی شورش می‌کند اما شورشی که سلاح آن سکوت و بی‌تفاوتی است.

راوی رمان فرزند مورسو و بارتلبی محرر است

داستان پرک پیوندهای محکمی با ادبیات اگزیستانسیال دارد. انزوای خودخواسته‌ی راوی، یادآور بیگانگی مورسو در بیگانه‌ی کامو و تهوع روکانتن در اثر ژان پل سارتر است. همچنین ردپای شخصیت بارتلبی محرر، اثر هرمان ملویل، در رفتار قهرمان داستان دیده می‌شود؛ کسی که در پاسخ به هر درخواستی می‌گفت «ترجیح می‌دهم نه». افزون بر این، نویسنده با اشاره‌های غیرمستقیم به اسطوره‌هایی نظیر سیزیف و پرومته، انسان مدرنی را خلق می‌کند که از اراده و انگیزه تهی شده و همچون ذره‌ای بی‌اثر در محیط اطرافش شناور است.

تکنیک استفاده از زاویه‌ی دید دوم شخص به شکل مداوم و طولانی، یکی از نوآوری‌های کلیدی پرک در این کتاب محسوب می‌شود. این شیوه‌ی نگارش، پس از پرک توجه منتقدان متعددی را به خود جلب کرد. ایجاد حس هم‌ذات‌پنداری عمیق با مخاطب از طریق خطاب قرار دادن مستقیم او، به الگویی برای روایت‌های مدرن تبدیل شد. افزون بر این، نثر تکرارشونده و مینیمالیستی پرک، بدون استفاده از توصیفات پرزرق‌وبرق، به خوبی توانسته حس روزمرگی را به ادبیات پس از خود تزریق کند و راه را برای تجربه‌های مشابه در داستان‌نویسی نوین هموار سازد.

داستانی که فیلم شد

پرک با همکاری برنار کیزان فیلمی بر اساس همین داستان ساخت که در دی‌وی‌دی بیور به عنوان اثری شاخص در سینمای موج نوی فرانسه از آن یاد شده. در این اقتباس، صدای یک زن روی تصاویر مستندگونه‌ی شهر پاریس، متن کتاب را روایت می‌کند که این تضاد، حس بیگانگی و جدایی از محیط را دوچندان می‌کند و نشان‌دهنده‌ی ظرفیت بالای متن برای انتقال به رسانه‌های دیگر است.

خواندن مردی که خواب است تجربه‌ای متفاوت است؛ روایتی از قدم زدن در آستانه‌ی خواب و بیداری، و رویارویی با روزمرگی انسان در جهان پرهیاهوی معاصر. نثر پرک با وجود سادگی در ظاهر، ساختاری دقیق و زبانی شاعرانه دارد که خواننده را به آرامی در فضای سرد و شهری پاریس دهه‌ی شصت میلادی رها می‌کند.