نمایشنامه سوء تفاهم اثر آلبر کامو

پیوندِ پوچی و تراژدیِ معاصر: معرفی کتاب سوءتفاهم

سوءتفاهم (ترجمه‌ی خشایار دیهیمی، نشر ماهی) در سال ۱۹۴۴ به رویِ صحنه رفت اما نطفه‌یِ آن در سال ۱۹۳۹ بسته شده بود؛ نمایشنامه‌ای که در کنار رمان بیگانه، رساله‌ی اسطوره‌ی سیزیف و نمایشنامه‌ی کالیگولا، نخستین سلسله از آثار آلبر کامو موسوم به «چرخه‌ی پوچی» را شکل می‌دهد. فضایِ این نمایشنامه سرشار از تیرگی، تلخی و ترس از ماندن در مکانی بسته است که ریشه در تجربه‌یِ زندگی در کشوری محاصره شده و دورانِ اشغال دارد. آلبر کامو در این نمایشنامه، یک قصه‌ی فولکلوری ساده را به یک «خطایِ تراژیکِ بشری» مبدل کرده است تا منطقِ آن را به نهایی‌ترین و گریزناپذیرترین شکلِ ممکن پیش ببرد.

پیرنگ و فاجعه‌یِ بازگشت

داستان سوءتفاهم در قلبِ چکسلواکی و در یک مسافرخانه‌یِ تک‌افتاده رخ می‌دهد که توسطِ مادری پیر و دخترش، مارتا، اداره می‌شود. آنها برای تأمین هزینه‌ی رهایی و رسیدن به سواحل آفتابی جنوب، مسافران تنها را می‌کشند تا پولشان را بدزدند. گره‌ی اصلی زمانی شکل می‌گیرد که ژان، پسر خانواده، پس از بیست سال ولنگاری و دوری، در حالی که ثروتمند شده برای کمک به مادر و خواهرش بازمی‌گردد. او به جای معرفی خویش، تصمیم می‌گیرد در نقش یک میهمان ظاهر شود.

شخصیت‌ها در بن‌بستِ محال

کامو این اثر را یک «تئاترِ محال» می‌داند که در آن شخصیت‌ها در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرند که عقل در آن نابود می‌شود. مارتا یک «شخصیتِ محال» است؛ عصیان‌گری که برایِ رسیدن به حقِ خویش و شادی، جنایتی انتزاعی و مکانیکی را تدارک می‌بیند. او و برادرش هر دو به یک طرحِ واحد پایبند هستند: دگرگون کردنِ وضعِ ماتم‌بارِ خانه. با این تفاوت که ژان با عشق و اطمینان بازگشته و گمان می‌کند همه چیز همان‌گونه است که باید باشد، در حالی که مارتا در پیِ رهایی از این محیطِ سرد است.

این جدالِ تراژیک، هم‌زیستیِ دو اصلِ معتبر اما آشتی‌ناپذیر است که به نابودیِ طرفین منجر می‌شود. نویسنده با استفاده از این چهره‌ها، به دنبالِ «جلبِ وجدان» نیست، بلکه می‌خواهد ضمیرِ آگاهِ تماشاگر را نسبت به وضعیتِ مقدر و محدودِ بشری بیدار کند.

ضرورتِ بیانِ حقیقت و پیوندِ کلامی

یکی از بن‌مایه‌هایِ اصلیِ سوءتفاهم، ناتوانی در برقراریِ ارتباط از طریقِ زبان است. کامو معتقد بود که اگر کسی می‌خواهد بازشناخته شود، باید صراحتاً بگوید کیست. ژان با باز نکردنِ زبان و نگفتنِ حقیقت، خود را در تنهایی رها کرده و باعث می‌شود فاجعه بر او و اطرافیانش فرود آید. پنهان‌کردنِ حقیقت، حتی با نیتِ نیک، می‌تواند به بهایِ جان تمام شود و آدم‌هایِ دور و نزدیک را در آغوشِ تراژدی بیندازد.

در نهایت، سوء تفاهم نشان‌دهنده‌ی زنجیره‌ی مرگبار جنایتی است که نیت نخستین آن شناسایی و محبت بود، اما به دلیل لکنتِ زبان و پنهان‌کاری، به فروپاشی کامل یک خانواده منتهی شد. این اثر با بازسازیِ ساختار تئاتر یونان، حالتی آدمک‌وار از رفتار انسان‌ها را به نمایش می‌گذارد که اسیر ماشین جهنمی تقدیر شده‌اند.