کتاب جستاری در خصوص فاهمه بشری؛ سرآغاز نظریه شناخت

جستاری در خصوص فاهمه‌ی بشری اثر جان لاک درباره‌ی چیست: معرفی و بررسی کتاب

کتاب جستاری در خصوص فاهمه‌ی بشری اثر جان لاک (ترجمه‌ی کاوه لاجوردی، نشر مرکز) بدون شک یکی از ارجمندترین و مهم‌ترین آثار در تاریخ تجربه‌باوری (امپیریسم) و فلسفه‌ی جدید است. اثر مانگار و ارزنده‌ای که به تعبیر محمدعلی فروغی «مهم‌ترین تصنیف» این فیلسوف نامدار انگلیسی به‌شمار می‌رود و جریان تفکر فلسفی را پس از خود کاملاً تغییر داد.

در ادامه، نگاهی جامع خواهیم داشت به تاریخچه‌ی نگارش، ساختار چهارگانه‌ی کتاب، علت سخت‌خوانی متن و ویژگی‌های ترجمه‌ی آن.

داستان شکل‌گیری کتاب؛ گفتگوهای فلسفی سال ۱۶۷۱

بنا بر روایت کاپلستون در تاریخ فلسفه، همه‌چیز از سال ۱۶۷۱ آغاز شد. جان لاک در جلسه‌ای با پنج یا شش نفر از دوستانش سرگرم بحثی فلسفی بود؛ اما در میان گفتگو دریافت که پیشرفت بیشتر در بحث ممکن نیست، مگر آن‌که ابتدا توانش‌های ذهن را بازجویند و مشخص کنند فهم انسان شایستگی پرداختن به چه موضوعاتی را دارد یا ندارد.

همین دغدغه باعث شد لاک مقاله‌ای بنویسد که هسته‌ی اولیه‌ی دو پیش‌نویس نخستین اثر را تشکیل داد. او طی سال‌های بعد کار نگارش را ادامه داد تا در نهایت، نخستین چاپ کتاب در سال ۱۶۹۰ منتشر شد.

ضروری است توانایی‌های خودمان را وارسی کنیم و ببینیم فاهمه‌های‌مان برای پرداختن به چه ابژه‌هایی مناسب‌اند یا مناسب نیستند.

— جان لاک، «رقعه به خواننده»

ساختار کتاب جستاری در خصوص فاهمه بشری

این اثر برجسته از ۴ کتاب (بخش) و فصل‌های متعدد تشکیل شده است که ابعاد مختلف شناخت انسانی را تحلیل می‌کند:

1. کتاب اول؛ در باب مفاهیم فطری: شامل ۴ فصل (رد نظریه ایده‌های فطری)
2. کتاب دوم؛ در باب ایده‌ها: شامل ۳۳ فصل (سرچشمه ایده‌ها از تجربه و احساس)
3. کتاب سوم؛ در باب واژه‌ها: شامل ۱۱ فصل (زبان، دلالت کلمات و ارتباط آن‌ها با اندیشه)
4. کتاب چهارم؛ در باب دانش و عقیده: شامل ۲۱ فصل (گستره، حدود و درجات یقین در دانش)

اهمیت جان لاک در تاریخ فلسفه و نظریه‌ی شناخت

اگرچه پیش از لاک فیلسوفان یونان باستان (افلاطون، ارسطو و شک‌گرایان) و فیلسوفان عصر رنسانس و پس از آن (دکارت، فرانسیس بیکن و هابز) درباره‌ی شناخت انسانی نوشته بودند، اما جان لاک نخستین فیلسوفی بود که تصنیف عمده‌اش را تماماً به پژوهش در فهم آدمی، گستره و حدود آن اختصاص داد.

او با شرح و بسطی بی‌نظیر، شیوه تحقیق و نقادی جدیدی را درباره چگونگی ایجاد علم در انسان پایه‌گذاری کرد؛ به طوری که می‌توان گفت پایه‌ی نظریه‌ی شناخت در فلسفه‌ی نوین تا حد زیادی حاصل اندیشه‌های اوست.

چرا جستاری در خصوص فاهمه بشری سخت‌خوان و مکرر است؟

یکی از ویژگی‌های بارز این کتاب، طولانی بودن جملات و پیچیدگی متن آن است. جان لاک خود در مقدمه‌ی کتاب («رقعه به خواننده») صریحاً به این نقص اعتراف کرده و علت آن را گسستگی در زمان نگارش می‌داند:

1. نگارش تکه‌تکه: کتاب در قطعه‌های نامنسجم و با فاصله‌های زمانی طولانی نوشته شده است.
2. پدید آمدن تکرارها: وقفه‌های طولانی در نوشتن، باعث ایجاد مکررتویسی در متن شد.
3. عدم ویرایش نهایی توسط نویسنده: لاک خود می‌نویسد: اما راستش را اگر اعتراف کنم، الآن تنبل‌تر یا گرفتارتر از آنم که کوتاه‌ترش کنم.

نگاهی به ترجمه‌ی کاوه لاجوردی؛ وفاداری به سبک متن اصلی

ترجمه‌ی فارسی این اثر توسط کاوه لاجوردی یک اتفاق مهم در حوزه انتشار آثار کلاسیک فلسفه است. دقت در جزئیات، شماره‌گذاری‌ها و سبک ترجمه، یادآور دقت‌ورزی‌های استاد میرشمس‌الدین ادیب‌سلطانی است.

لاجوردی که خود از شاگردان ادیب‌سلطانی است، با وفاداری کامل به اصل متن می‌گوید:

با برگرفتنِ آموزه‌ای از میرشمس‌الدین ادیب‌سلطانی، همواره در نظر داشته‌ام که مترجم مأمورِ ظاهر است؛ در نتیجه هرگز سعی نکرده‌ام متنِ لاک را ساده، امروزی یا ابهام‌زدایی کنم یا جمله‌هایش را زیباتر یا منطقی‌تر کنم.

راهنمای خواندن کتاب؛ چگونه جان لاک را بخوانیم؟

مترجم کتاب برای مواجهه با این متن ۳۰۰ ساله پیشنهادی ارزشمند دارد: متن را باید «کُند، کُند و کُند» خواند.

تصور کنید به صدای کسی گوش می‌دهید که آرام سخن می‌گوید، لهجه‌ای ناآشنا دارد و از قاره‌ای دیگر و بیش از ۳۰۰ سال پیش با شما حرف می‌زند. جملات طولانی و معترضه‌ها فراوان‌اند، اما با کمی شکیبایی، لذت مواجهه با یکی از عمیق‌ترین متون فلسفی تاریخ را خواهید چشید.

برای علاقه‌مندانِ جدیِ حقیقت و شیفتگان فلسفه، مطالعه‌ی کتاب جستاری در خصوص فاهمه‌ی بشری تجربه‌ای بس دل‌پذیر و بنیادین خواهد بود.