معرفی مختصر متون نثر فارسی

شناخت متون کلاسیک نثر فارسی، از سفرنامه ناصرخسرو تا تاریخ وصاف، می‌تواند مسیر مطالعه را برای هر علاقه‌مند به ادبیات فارسی روشن‌تر کند. ناشناخته بودن متون و ترس از دشوارخوان بودن آنها مانع بزرگی در ذهن خواننده است. در این مطلب، مهم‌ترین آثار نثر فارسی، بر اساس میزان پیچیدگی زبانی، حجم واژگان عربی، آرایه‌های ادبی و دشواری مفهومی، از ساده‌ترین تا دشوارترین آمده‌است. این رتبه‌بندی به شما کمک می‌کند بدانید کدام اثر برای شروع مناسب‌تر است و کدام را باید برای مراحل پیشرفته‌تر مطالعه کنار بگذارید. اگر تازه قدم در مسیر مطالعه متون کلاسیک فارسی گذاشته‌اید یا دنبال ترتیب درست خوانش این آثار هستید، این راهنما نقطه شروع مناسبی برای شماست.

سطح ۱ ساده‌ترین :

سفرنامه ناصرخسرو شرح سفر هفت ساله‌  شاعر و فیلسوف اسماعیلی قرن پنجم، ناصرخسرو قبادیانی، به مکه، مصر، شام و دیگر سرزمین‌های اسلامی است. این کتاب با نثری ساده، دقیق و گزارش‌گونه، یکی از نخستین نمونه‌های سفرنامه‌نویسی در زبان فارسی است. ناصرخسرو در این اثر به توصیف شهرها، آداب مردم، اقتصاد، معماری و اوضاع سیاسی مناطقی که از آن‌ها عبور کرده می‌پردازد. توصیف او از شهر قاهره در دوران فاطمیان یکی از بخش‌های درخشان کتاب سفرنامه ناصرخسرو است. این کتاب از نظر سبک‌شناسی، نمونهٔ برجستهٔ نثر ساده و گزارشی در برابر نثر فنی و مصنوعِ دوره خود است.

فیه‌ما‌فیه مجموعه‌ای از مجالس و سخنان مولانا است که توسط شاگردانش گردآوری شده است. کتاب  شامل موضوعاتی چون مباحث عرفانی، اخلاقی، تفسیر آیات و احادیث و پاسخ به پرسش‌های شاگردانش است. سبک نگارش فیه ما فیه محاوره‌ای، صریح و گاه بدون نظم منطقیِ پیوسته است، که نشان دهنده زبان شفاهی آن است.  کتاب فیه مافیه یکی از منابع مهم برای شناخت اندیشه‌های عرفانی مولانا، در کنار آثار مهم او یعنی مثنوی و دیوان شمس است. این کتاب همچنین حاوی تمثیل‌ها و داستان‌های کوتاهی است که بعدها در مثنوی به شکل گسترده‌تری آمده‌اند. اهمیت این اثر در ارائهٔ تصویری بی‌واسطه و صمیمی از افکار مولانا است.

سمک عیار اثر داستانی و حماسی فارسی است که در قرن ششم هجری به نگارش درآمده است. این کتاب یکی از کهن‌ترین و طولانی‌ترین داستان‌های عیاری در زبان فارسی است که شخصیت اصلی داستان، سمک، عیاری زیرک و باوفاست که در خدمت شاهزاده‌ای به نام خورشیدشاه است. کتاب سمک عیار مجموعه‌ای از ماجراهای پیچیده، جنگ‌ها، عشق‌ها و حیله‌گری‌هاست که در فضایی افسانه‌ای روایت می‌شود. سبک نگارش کتاب ساده، روان و نزدیک به زبان قصه‌گویی عامیانه است. کتاب بازتابی از ارزش‌های اجتماعی مانند وفاداری، شجاعت و مردانگی در فرهنگ عامه است.

قصص الانبیا چنان که از نامش پیداست، داستان‌ زندگی پیامبران است که از سرگذشت آدم آغاز تا زندگی پیامبر اسلام ادامه می‌یابد. نویسنده در این اثر داستان‌های قرآنی را با روایتهای تفسیری، احادیث و افسانه‌های عامیانه ترکیب کرده است. سبک نگارش کتاب داستانی، روان و قابل‌فهم است. کتاب قصص الانبیا یکی از نمونه‌های برجستهٔ ادبیات دینی داستانی در زبان فارسی و همچنین منبع الهام بسیاری از آثار هنری و ادبی بعدی، از جمله نگارگری ایرانی است. محتوای کتاب تصویری از باورها و روایات دینی رایج در میان مردم آن دوران نشان می‌دهد. این اثر از نظر زبانی نیز نمونهٔ خوبی از نثر روایی سادهٔ فارسی است.

قابوس‌نامه از متون قرن پنجم هجری است که نویسنده آن را در قالب اندرزنامه و برای راهنمایی فرزندش گیلانشاه نوشت. محتوای کتاب شامل چهل و چند باب در زمینه‌های اخلاق، آیین زندگی، شیوهٔ معاشرت و امور اجتماعی است. عنصرالمعانی در این اثر تجربیات شخصی خود را با حکمت‌های اخلاقی ترکیب کرده است. زبان قابوس‌نامه ساده، صمیمی است و موضوعاتی مانند آیین خوردن، پوشیدن، دوستی‌گزینی و حتی شطرنج‌بازی در آن مورد بحث قرار گرفته‌اند. کتاب قابوس‌نامه یکی از نمونه‌های برجستهٔ ادب تعلیمی و اندرزی در زبان فارسی است که تصویری زندهٔ از فرهنگ و آداب اجتماعی ایران در قرن پنجم هجری را نشان می‌دهد.

اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابی‌سعید ابی‌الخیر، اثر محمد بن منور، نوادهٔ ابوسعید ابوالخیر، حدود ۱۳۰ سال پس از مرگ این عارف بزرگ نوشته شد. محمد بن منور کتاب را در سه باب نگاشته: باب نخست به ابتدای حالت شیخ، باب دوم به حالات او در سال‌های میانی زندگی همراه با گفته‌ها و اشعارش و باب سوم به انتهای حالت شیخ می‌پردازد. از نظر سبک، این اثر یکی از نمونه‌های درخشان نثر فارسی است و تنها مقدمهٔ آن نثر مصنوع و دشوار خوان دارد و باقی کتاب در ردیف نثر مرسل و ساده قرار می‌گیرد. روایت‌های کتاب اغلب در قالب حکایت‌های کوتاه و نقل‌قول‌های مستقیم از زبان شیخ بیان می‌شوند، که زبان اثر را زنده و ملموس می‌کند. این اثر در عین ارزش زبانی، یکی از مهم‌ترین منابع شناخت تاریخ تصوف است.

نوروزنامه رساله‌ای کوتاه است که به حکیم عمر خیام نسبت داده می‌شود. موضوع اصلی کتاب، تاریخ و آیین جشن نوروز و اهمیت آن در فرهنگ ایرانی است. نویسنده در این اثر به ریشه‌های اسطوره‌ای نوروز، از جمله ارتباط آن با جمشید و به موضوعاتی مانند گاه‌شماری، خواص گیاهان، احکام نجومی و آداب پادشاهان می‌پردازد. زبان کتاب نوروزنامه ساده و روان و دور از پیچیدگی‌های ادبی است. این اثر از نظر محتوا، آیینه‌ای از باورها و دانش‌های رایج در دورهٔ سلجوقی به‌شمار می‌رود. نوروزنامه تا امروز از منابع مرجع برای پژوهش در تاریخ نوروز باقی مانده است.

ابومنصور محمد بن عبدالرزاق، سپهسالار طوس در دوره سامانی، دستور داد گروهی از دانشمندان و موبدان زردشتی روایات ملی و حماسی ایران پیش از اسلام را گردآوری و به نثر فارسی دری ثبت کنند. این کار توسط چهار تن از دبیران و محققان آن زمان انجام گرفت. متن کامل کتاب شاهنامه ابومنصوری اکنون از میان رفته و تنها مقدمهٔ آن باقی مانده که یکی از کهن‌ترین نمونه‌های نثر فارسی دری پس از اسلام است. اهمیت این اثر بیش از هر چیز در نقشی است که در شکل‌گیری شاهنامهٔ فردوسی ایفا کرد و نشان می‌دهد که علاقه به احیای فرهنگ ایران باستان در دورهٔ سامانی به‌طور رسمی دنبال می‌شد. زبان این مقدمه ساده، روان و نزدیک به نثر کهن خراسانی است.

این اثر در اصل ترجمه فارسی تاریخ طبری است که توسط بلعمی انجام شده است. بلعمی در این کار صرفاً مترجم نبود، بلکه ترجمه را با تلخیص، حذف برخی بخش‌ها و افزودن مطالبی از منابع دیگر همراه کرد، به‌گونه‌ای که عملاً اثری نیمه‌مستقل پدید آمد و به نام خود او نیز شناخته شد. محتوای کتاب تاریخ بلعمی از آغاز آفرینش تا دوران خلافت اسلامی را در بر می‌گیرد و شامل داستان پیامبران، تاریخ پادشاهان ایران باستان و تاریخ صدر اسلام است. سبک نگارش بلعمی روان، داستانی و گاه آمیخته با نکات اخلاقی است. تاریخ بلعمی بسیاری از روایات کهن ایرانی را که در منابع عربی نیامده‌اند حفظ کرده و از این رو پلی میان فرهنگ تاریخی اسلامی و میراث ملی ایران به‌شمار می‌رود. تاریخ بلعمی و تاریخ طبری به روایتی دو نسخه عربی و فارسی از یک اثر واحد هستند.

نام کامل این اثر، تاریخ الرسل و الملوک است که به زبان عربی نوشته شده است. کتاب روایت تاریخ جهان است که از آغاز آفرینش شروع و با داستان پیامبران، تاریخ پادشاهان ایران باستان به ویژه ساسانیان، تاریخ اعراب پیش از اسلام، زندگی پیامبر اسلام، و تا تاریخ خلفای راشدین، امویان و عباسیان تا زمان نویسنده ادامه می‌یابد. طبری روایات مختلف و گاه متضاد را از منابع متعدد نقل می‌کند و سند هر روایت را ذکر می‌کند. این شیوه روایت، کتاب را از نظر تاریخ‌نگاری بسیار ارزشمند کرده، چون منابع کهن‌تری را که اکنون از میان رفته‌اند حفظ کرده است. نثر تاریخ بلعمی روایی، ساده و موزون است و با وجود کهنگی زبانی، روایت رویدادها را به‌گونه‌ای شیوا و داستان‌گونه پیش می‌برد که خواندنش را برای خوانندهٔ امروزی نیز آسان است.

نام کامل کتاب مرجع این اثر، جامع البیان عن تأویل آیات القرآن و به زبان عربی است. این اثر یکی از کهن‌ترین و جامع‌ترین تفاسیر قرآن است که طبری در آن آیات قرآن را بر اساس روایات، احادیث، نظرات صحابه و تابعین، و گاه تحلیل‌های زبانی و لغوی تفسیر کرده است. کتاب ترجمه تفسیر طبری، در واقع ترجمه و تلخیص فارسی این تفسیر بزرگ عربی است که در دوره سامانی، به دستور امیر منصور بن نوح سامانی، توسط گروهی از علمای دینی آن دوره صورت گرفت. کتاب ترجمه تفسیر طبری با نثری ساده و روان، از برجسته‌ترین نمونه‌های نثر آغازین زبان فارسی است.

نجم‌الدین رازی، معروف به دایه این اثر را در قرن هفتم هجری تالیف کرده و یکی از متون مهم عرفان نظری و عملی فارسی است. این کتاب با هدف راهنمایی سالکان طریقت در مسیر سیر و سلوک معنوی نوشته شده و نجم‌الدین رازی در آن مراحل مختلف خلقت انسان، از آغاز تا بازگشت به سوی خداوند را شرح می‌دهد. این اثر همچنین به موضوعاتی چون انواع سالکان، آداب طریقت و خطرات راه عرفان می‌پردازد و از نظر محتوا ترکیبی از فلسفه، کلام و عرفان اسلامی است. نثر کتاب مرصادالعباد، فنی، روان و سرشار از مضامین عرفانی است و آن نسبت به بسیاری از متون عرفانی هم‌دوره خود ساده‌تر است.

سیاست‌نامه یا سیرالملوک نوشته خواجه نظام الملک، وزیر مشهور سلجوقیان است. این کتاب در واقع رساله‌ای در زمینهٔ آیین حکمرانی و ادارهٔ کشور برای پادشاهان سلجوقی است. نظام‌الملک در کتاب سیاست‌نامه اصول حکومت‌داری، روابط شاه و رعیت و وظایف دیوانیان را شرح می‌دهد و به موضوعاتی چون عدالت، امنیت، نظم دیوانی و مقابله با فساد می‌پردازد. سبک نگارش آن ساده و روشن است و یکی از مهم‌ترین متون اندرزنامه‌ای و سیاسی ادبیات فارسی به‌شمار می‌رود. کتاب نمونه‌ای از تفکر سیاسی ایرانی-اسلامی در دوران میانه است.

عطار نیشابوری، عارف و شاعر بزرگ قرن ششم و هفتم هجری است و کتاب تذکره‌الولیا یکی از مهم‌ترین متون تذکره‌نویسی صوفیانه است. این کتاب شرح حال، سخنان و کرامات نزدیک به هفتاد تن از بزرگان و عارفان صدر اسلام تا زمان نویسنده است. این اثر یکی از منابع اصلی برای شناخت تاریخ تصوف اسلامی و زندگی عارفان نخستین به‌شمار می‌رود. تذکره الاولیا همچنین تأثیر فراوانی بر شکل‌گیری ادبیات عرفانی فارسی پس از خود داشته است. عطار در این کتاب به مفاهیمی چون فنا، عشق الهی و زهد نیز از خلال زندگی عارفان می‌پردازد. این اثر از نظر زبانی نمونه‌ای برجسته از نثر فارسی روایی-عرفانی است.

چهار مقاله به چهار بخش یا مقاله تقسیم شده که هرکدام به یکی از طبقات یا مشاغل ویژهٔ دربار اختصاص دارد: دبیران، شاعران، منجمان و طبیبان.  نویسنده در هر مقاله، وظایف، دانش و اخلاق لازم آن حرفه را با استناد به حکایت‌ها و نمونه‌های تاریخی توضیح می‌دهد. سبک نگارش آن ادبی، شیوا و آمیخته با آرایه‌های بلاغی است. این کتاب از نظر تاریخ ادبیات نیز اهمیت فراوانی دارد، چرا که اطلاعات ارزشمندی درباره شاعران و نویسندگان پیش از خود به دست می‌دهد. کتاب چهارمقاله نمونه‌ای از نثر فنی دورهٔ سلجوقی است که هنوز روان و قابل‌فهم باقی مانده است.

گلستان سعدی در هشت باب با عنوان‌های: سیرت پادشاهان، اخلاق درویشان، فضیلت قناعت، فوائد خاموشی، عشق و جوانی، ضعف و پیری، تأثیر تربیت و آداب صحبت نگاشته شده است. سعدی در گلستان نثر مسجع و آراسته را با حکایت‌های کوتاه و شعر همراه کرده است. کتاب گلستان سعدی یکی از کامل‌ترین نمونه‌های نثر فنی و در عین حال روان در ادبیات فارسی به‌شمار می‌رود. سعدی در هر حکایت، نکته‌ای اخلاقی یا اجتماعی را با زبانی طنزآمیز یا حکیمانه بیان می‌کند. ترکیب نثر و نظم در گلستان از ویژگی‌های برجستهٔ سبکی این اثر است. این کتاب به دلیل توازن میان زیبایی ادبی و عمق اندیشه، یکی از تأثیرگذارترین آثار ادب فارسی شده است.

کشف‌المحجوب اثر هجویری، عارف بزرگ قرن پنجم هجری، از نخستین و جامع‌ترین رساله‌های مستقل درباره تصوف به زبان فارسی است. این کتاب در پاسخ به پرسش‌های یکی از طالبان طریقت دربارهٔ مبانی تصوف نوشته شده است. هجویری در کتاب کشف المحجوب به شرح اصول، آداب و اصطلاحات تصوف و فرق تصوف می‌پردازد و از نظر ساختار، نظام‌مند و آموزشی است و موضوعات را به‌ترتیب منطقی شرح می‌دهد. زبان کشف‌المحجوب نسبتاً پیچیده و آمیخته با اصطلاحات تخصصی عرفانی است. این کتاب تا امروز یکی از مراجع مهم پژوهش در عرفان اسلامی به‌شمار می‌رود.

خواجه نصیرالدین طوسی، فیلسوف و دانشمند بزرگ قرن هفتم هجری است و کتاب اخلاق ناصری در سه بخش اصلی به اخلاق به معنی اخلاق فردی، تدبیر منزل و سیاست مُدُن یا حکومت‌داری می‌پردازد. طوسی در این اثر آموزه‌های فلسفهٔ یونانی، به‌ویژه ارسطو، را با اندیشهٔ اسلامی ترکیب کرده است. سبک نگارش این کتاب علمی، منطقی و نظام‌مند است و نثر آن فنی است و به سبب واژگان عربی و جمله‌بندی پیچیده، خواندن آن نسبت به بسیاری از متون کلاسیک فارسی دشوارتر است. کتاب اخلاق ناصری نمونه‌ای از تلاش برای ایجاد نظام فکری جامع در حوزهٔ فلسفهٔ عملی اسلامی است. این اثر تا امروز یکی از منابع اصلی مطالعهٔ فلسفهٔ اخلاق در سنت فکری ایرانی-اسلامی است.

تاریخ بیهقی به عنوان یک متون مهم نثر فارسی در قرن پنجم هجری نوشته شده است. بیهقی به عنوان شاهد عینی بسیاری از حوادث دربار غزنوی، روایتی دقیق و زنده از سیاست و جنگ‌های آن دوره ارائه می‌دهد. سبک نگارش او داستانی، توصیفی و سرشار از جزئیات روان‌شناختی شخصیت‌هاست و با وجود آمیختگی با عبارات عربی و قرارگرفتن در سیاق نثر فنی دورهٔ خودش روان و خواندنی است. کتاب تاریخ بیهقی یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های تاریخ‌نگاری ادبی در زبان فارسی است که در آن تاریخ از قالب گزارش ساده بیرون آمده و به روایتی جذاب و ماندگار تبدیل شده است. تاریخ بیهقی به دلیل صداقت نویسنده در بیان وقایع، از منابع دست اول و معتبر تاریخ غزنویان محسوب می‌شود.

این کتاب  در قرن ششم هجری، ترجمه و بازنویسی آزاد از کتاب عربی الفرج بعد الشدة نوشته ابوعلی محسن تنوخی است و مجموعه‌ای از حکایات و قصه‌هایی را در بر می‌گیرد که در آن‌ها شخصیت‌ها پس از گرفتاری در سختی و بلا، سرانجام به رهایی و گشایش می‌رسند. نثر کتاب فرج بعد از شدت برخلاف بسیاری از متون فنی هم‌دوره خود، روان و داستان‌گونه است و بار اصلی آن بر نقل حکایت و انتقال پیام اخلاقی استوار است، نه بر آرایش لفظی و صنایع بلاغی. این کتاب از منابع مهم شناخت ادب حکایی و اندیشه اخلاقی تعلیمی در نثر کلاسیک فارسی است.

این کتاب در قرن ششم هجری و به زبان فارسی نوشته شده و یکی از کهن‌ترین و مهم‌ترین نمونه‌های نثر علمی-عجایب‌نگاری به زبان فارسی به‌شمار می‌رود. کتاب عجایب المخلوقات به توصیف شگفتی‌های آفرینش، طبیعت، جانوران، گیاهان، سرزمین‌ها و پدیده‌های آسمانی می‌پردازد. نویسنده با بهره‌گیری از دانش زمان خود، روایت‌های تاریخی و باورهای رایج، تصویری جذاب از جهان هستی ارائه می‌دهد. این کتاب آمیزه‌ای از واقعیت‌های علمی، افسانه‌ها و حکایت‌های شگفت‌انگیز است و از همین رو جایگاهی ویژه در تاریخ فرهنگ و ادبیات فارسی دارد. نسخه‌های مصور آن نیز از ارزش هنری بالایی برخوردارند و نمونه‌های درخشانی از نگارگری ایرانی به شمار می‌آیند.

کتاب کلیله و دمنه برگرفته از پنچه‌تنترهٔ سانسکریت هندی است که در دورهٔ ساسانی توسط برزویه به پهلوی برگردانده شد، سپس ابن مقفع در قرن دوم هجری همان نسخهٔ پهلوی را به عربی ترجمه کرد و نام کلیله و دمنه را بر آن نهاد و سرانجام در قرن ششم هجری نصرالله منشی همین نسخهٔ عربی را به فارسی دری برگرداند. این کتاب مجموعه‌ای از داستان‌های حیوانات است و شخصیت‌های اصلی کتاب، دو شغال به نام‌های کلیله و دمنه هستند که در دربار شیر زندگی می‌کنند و داستان‌های آن‌ها بستری برای بیان حکمت‌های سیاسی است. ترجمه فارسی کتاب کلیله و دمنه با نثری مصنوع و فنی، آراسته به صنایع ادبی و آیات و احادیث عربی و شیوه روایت آن داستان در داستان است.

مرزبان‌نامه در قرن هفتم هجری، به قلم سعدالدین وراوینی و بر اساس متنی کهن‌تر به زبان طبری بازنویسی شد. این کتاب از نظر ساختار و محتوا شباهت بسیاری به کلیله و دمنه دارد و مجموعه‌ای از حکایت‌های تمثیلی، عمدتاً با شخصیت‌های حیوانی، است که مضامین اخلاقی، سیاسی و حکمت‌آموز را بیان می‌کند. نثر کتاب مرزبان‌نامه مصنوع، آراسته به صنایع بدیعی و آیات و احادیث عربی است. این کتاب یکی از نمونه‌های اوج نثر فنی و مسجع در ادبیات فارسی است. داستان‌های مرزبان‌نامه با هدف آموزش حکمت سیاسی و اخلاقی به حاکمان نوشته شده‌اند. سبک پیچیده و آراسته این اثر، گاه خوانش آن را برای خوانندهٔ امروزی دشوار می‌کند.

عین‌القضات همدانی، تمهیدات را در پاسخ به پرسش‌های یکی از مریدانش نوشته شده و تجربه‌های شخصیِ سلوک را با مباحث عشق، عقل و ایمان درمی‌آمیزد. نثر کتاب تمهیدات میان زبان استدلالیِ کلامی-فلسفی و بیان رمزی و پارادوکسیِ شطح‌گونه نوسان دارد و همین جابه‌جایی مداوم میان دو سطح زبانی، خواندن آن را برای خواننده‌ی ناآشنا دشوار می‌کند. در واقع نثر کتاب دشوار نیست اما روایت غیر خطی و دشواری مفاهیم مواجهه با متن را دشوار می‌کند. ویژگی برجسته کتاب، لحن صمیمی و اعتراف‌گونه آن است. استفاده از تمثیل، حکایت و اشعار عربی و فارسی برای روشن‌سازی مفاهیم انتزاعی از دیگر ویژگی‌های سبکی آن است.

کتاب تاریخ جهانگشا از متون قرن هفتم هجری و  یکی از مهم‌ترین منابع تاریخ حملهٔ مغول به ایران است که جوینی، از کارگزاران دیوانی دورهٔ ایلخانی، آن را با اطلاعات دست اول از فتوحات چنگیزخان و جانشینانش نوشت. کتاب اطلاعات ارزشمندی درباره سازمان حکومتی مغولان، جنگ‌ها و ویرانی‌های ناشی از حملهٔ آنان ارائه می‌دهد و جوینی در عین وصف وقایع، گاه نگرشی انتقادی نسبت به این ویرانی‌ها نیز نشان می‌دهد. نثر تاریخ جهانگشا فنی، مصنوع و آراسته به آرایه‌های ادبی پیچیده‌ای چون استعاره، تشبیه، سجع و تلمیحات عربی است، با جملاتی طولانی و درهم‌تنیده که گاه چند سطر را در بر می‌گیرد و خوانش آن را برای خوانندهٔ امروزی دشوار می‌کند.

قائم‌مقام فراهانی، صدراعظم برجستهٔ دوران فتح‌علی‌شاه و محمدشاه قاجار است و این کتاب مجموعه‌ای از نامه‌های فارسی و عربی، رساله‌ها و دیباچه‌هایی است که قائم‌مقام به واسطهٔ شغل دیوانی خود نگاشته بود. کتاب منشات قائم‌ مقام به جهت رهانیدن نثر فارسی از پیچ‌وخم عبارت‌پردازی‌های رایج دورهٔ صفوی و تیموری نقطهٔ عطفی در تاریخ نثر فارسی است. به همین دلیل، منشآت قائم‌مقام برخلاف بسیاری از مجموعه‌های منشات قدیمی‌تر که به نثر فنی و دشوار بودند، نمونه‌ای استثنایی و رو به سادگی در این سنت ادبی به‌شمار می‌رود.

تاریخ وصاف، معروف به تجزیه الامصار و تزجیه الاعصار، اثر شهاب‌الدین عبدالله، معروف به وصاف الحضره، در قرن هشتم هجری، ادامه و تتمهٔ تاریخ جهانگشای جوینی است و رویدادهای دوران ایلخانی پس از جوینی را روایت می‌کند. نثر کتاب تاریخ وصاف بسیار پیچیده، مصنوع و آراسته به صنایع بلاغی است و یکی از دشوارترین نمونه‌های نثر فنی فارسی به‌شمار می‌رود، به‌گونه‌ای که حتی فارسی‌زبانان نیز برای خواندن آن نیازمند تفسیرند. وصاف از واژگان عربی دشوار و ترکیبات نامتعارف فراوان استفاده کرده و در نتیجه زیبایی لفظی بر وضوح معنایی غالب شده است. این کتاب از منابع مهم شناخت اقتصاد، سیاست و فرهنگ دوران مغول ایلخانی است.