پرسه در جهان قاجار

بررسی پرسه در جهان قاجار و نگاه تاریخی هما ناطق: از تاریخ‌نگاری اجتماعی تا تعهد سیاسی

هما ناطق یکی از پیشگامان تاریخ‌نگاری اجتماعی در ایران به‌شمار می‌رود که آثار و مقالات او همواره توجه پژوهشگران و منتقدان را به خود جلب کرده است. از تازه‌ترین مجموع مقالات گردآوری‌شده‌ی او پرسه در جهان قاجار است که با بررسی آن می‌توان به درک عمیقی از ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی دوران قاجار دست یافت. پرسه در جهان قاجار سیزده مقاله و یادداشت هما ناطق به همراه گفت‌وگوی علی دهباشی با این پژوهشگر تاریخ است.

هما ناطق کیست

هما ناطق در دی ۱۳۹۴ در انزوا، در فرانسه درگذشت، همانجایی که کارش را آغاز کرد، همانجایی که هم تاریخ‌نگار شد و هم فعال سیاسی. در فرانسه بود که رساله‌ی دکتری‌اش را درباره‌ی سیدجمال‌الدین اسدآبادی نوشت و مقدمه‌ای شد برای آشنایی‌اش با فریدون آدمیت و تدریسش در دانشگاه تهران و ورود به عرصه‌ی تاریخ‌نگاری؛ و مشق سیاستش را هم در فعالیت‌های کنفدراسیونی در فرانسه نوشت، در کنار همسرش، ناصر پاکدامن، که پیوندش با نیروی سوم و جلال‌آل احمد بود؛ و درست در میانه‌ی مبارزات دانشجویی می ۶۸ فرانسه بود که به ایران بازگشت، با سری پرشور، تا رسید به مبارزات انقلابی. هما ناطق، فرزند ناصح ناطق بود، مترجم نمایشنامه‌های ولتر، ژرمانوفیلى که پس از شهریور ۱۳۲۰ به زندان متفقین افتاد، پسر یکی از مشروطه‌خواهان تبریز که آنقدر نطق در دفاع از مشروطه کرد که لقب ناطق گرفت. مادر هما ناطق نیز از خانواده‌ای قاجاری بود. او متولد سال ۱۳۱۳ بود.

نگاه تاریخی هما ناطق؛ در کشاکش پژوهش و ایدئولوژی

هما ناطق کار پژوهشی خود را در مکتب فریدون آدمیت آغاز کرد و روش تحقیق در تاریخ و بازخوانی اسناد را از او فرا گرفت. اما برخلاف استادش که به میانه‌روی و لیبرالیسم گرایش داشت، ناطق شیفته‌ی رادیکالیسم و جریان‌های چپ‌گرا بود. نگاه تاریخی او از این تمایلات ایدئولوژیک در امان نماند.

1. منتقدان بر این باورند که ناطق در آثار خود، به‌ویژه نوشته‌های پس از دهه شصت، داوری‌های سخت و گاه زهرآلودی داشت که بر دقت علمی تاریخ‌نگاری او سایه می‌انداخت.
2. او معتقد بود که تاریخ‌نگار باید اسناد را چنان بی‌طرفانه بسنجد که گویی خود در میانه غایب است.
3. با این وجود، موضع‌گیری‌های سیاسی او چنان پررنگ بود که خود به مثال نقض این بی‌طرفی تبدیل شد و منتقدان او را یک «تاریخ‌نگار چریک» نامیدند که با قلمش همچون یک سلاح برخورد می‌کرد.
4. تعهد سیاسی او گاه تا حدی پیش رفت که به گفته‌ی برخی منتقدان، از تاریخ‌نگاری به «تاریخ‌پردازی» و تحریف یا پاکسازی گزینشی متون تاریخی کشیده شد.

تاریخ اجتماعی و اقتصادی

یکی از درخشان‌ترین وجوه کار هما ناطق، تمرکز بر تاریخ اجتماعی طبقات فرودست و تأثیر رویدادها بر اقتصاد است. در پاره‌ای از مقالات پرسه در جهان قاجار می‌توان چنین نگاهی را یافت. مثلا او شیوع بیماری وبا در قرن نوزدهم را نه تنها یک بحران پزشکی، بلکه پدیده‌ای زاییده‌ی فقر و عقب‌ماندگی معرفی می‌کند. ناطق با بررسی اسناد نشان می‌دهد که قربانیان اصلی این بلا، تنگدستانی بودند که نه توان جسمانی برای مقاومت داشتند و نه امکان مالی برای فرار از مهلکه.

بخش دیگری از مقالات ناطق به مواجهه و تقابل جامعه‌ی ایران با غرب اختصاص دارد. او در رساله‌ی انتقادی فرنگ و فرنگی‌مآبی به بررسی تصور افسانه‌ای و خیال‌انگیز مردم شرق از فرنگی‌ها می‌پردازد. ناطق یادآور می‌شود که در قرن نوزدهم، اروپاییان در ایران از حرمتی بی‌نظیر برخوردار بودند و مردم عادی اغلب از آن‌ها به عنوان طبیبانی معجزه‌گر یاد می‌کردند. ناطق نشان می‌دهد که چگونه روشنفکران و رجال آن دوره، به جای درک عمیق از پیشرفت و تمدن غرب، تنها به تقلید کورکورانه و «فرنگی‌مآبی» روی آوردند. به اعتقاد او، این تقلید سطحی باعث شد تا ایرانیان در گرداب خودباختگی گرفتار شوند و راهکار مناسبی برای درمان دردهای واقعی جامعه پیدا نکنند.

ناطق با موشکافی اسناد خرد و خانوادگی، تصویری روشن از مناسبات طبقاتی ارائه می‌دهد. مثلا او با بررسی یک کتابچه‌ی محرمانه متعلق به دوران ناصرالدین‌شاه، افسانه‌ی اربابان بی‌خبر از املاک را باطل می‌کند. این سند نشان‌دهنده‌ی دقت وسواس‌گونه‌ی یک مالک در مدیریت املاک و هراس دائمی او از سوءاستفاده‌ی زیردستان و رعایا است. ناطق از طریق این اسناد، روابط انسانی، اقتصاد کشاورزی و حتی فضای بسته و محدود اندرونی‌ها در قرن نوزدهم را به‌خوبی ترسیم می‌کند.

فهرست مقالات کتاب پرسه در جهان قاجار

1. پیامدهای سیاسی و اقتصادی تنظیمات عثمانی
2. اندیشه‌ی قانون‌خواهی در ایران
3. فرنگ و فرنگی‌مآبی
4. ما و میرزا ملکم‌خان‌های ما
5. تاثیر اجتماعی و اقتصادی بیماری وبا در دوره‌ی قاجار
6. سندی درباره‌ی آئین ملک‌داری و زن‌داری در قرن نوزدهم
7. حاجی موریه و قصه‌ی استعمار
8. روزگار یک اهل قلم
9. عباس میرزا و ترکمانان
10. عباس میرزا و فتح خراسان
11. قتل گریبایدوف در احکام و اشعار رستم الحکما
12. از صبا و تا حاجی‌بابا
13. استادم فریدون آدمیت
14. گفت‌وگوی علی دهباشی با هما ناطق