کتاب باکونین: تقابل یک شورشی با آنارشیسم و مارکسیسم

معرفی، تحلیل، نقد و بررسی کتاب میخائیل باکونین: شورشی سودایی اثر ادوارد هلت کار

سرگذشت مبارزات سیاسی قرن نوزدهم سرشار از چهره‌هایی است که زندگی خود را وقف دگرگونی‌های بنیادین اجتماعی کردند. کتاب باکونین:‌ شورشی سودایی نوشته‌ی ادوارد هلت کار، مورخ نامدار (ترجمه‌ی محمود حبیبی، نشر نو) یکی از آثار کلاسیک و عمیق در زمینه‌ی تاریخ‌نگاری انقلابی است که پرده از زندگی پرفراز‌و‌نشیب یکی از چهره‌های محوری آنارشیسم برمی‌دارد. این اثر فراتر از یک سرگذشت‌نامه‌ی ساده، به واکاوی ریشه‌های فکری و تقابل‌های نظری در درون جنبش‌های کارگری اروپا می‌پردازد.

آیزایا برلین در توصیف هنر نویسندگی ادوارد هلت کار معتقد است که او با شناخت دقیق از انقلابیون قرن نوزدهم، عظمت و جذابیت شخصیت‌های مورد بحث خود را به تصویر می‌کشد.

از محافل فلسفی مسکو تا عمل‌گرایی پرولتاریایی

میخائیل باکونین، اشراف‌زاده‌ای روس بود که خدمت در ارتش تزار را رها کرد تا مسیر فلسفه را در پیش بگیرد. او در مسکو به محفل فکری استانکویچ، از هگل‌شناسان شاخص روسیه، پیوست و با شخصیت‌های برجسته‌ای همچون الکساندر هرتسن، ویساریون بلینسکی و ایوان تورگنیف هم‌نشین شد. تقابل فکری او با سنت‌های خانوادگی زمانی آشکار شد که در پاسخ به نامه‌ی پدرش، وظایف خانوادگی را در برابر عشق به آرمان‌های بزرگ‌تر بی‌معنا دانست.

نقطه‌ی عطف زندگی باکونین در سال ۱۸۴۳ در سوئیس رقم خورد؛ جایی که با خواندن کتاب تضمین‌های هماهنگی و آزادی اثر ویلهلم وایتلینگ، با مفهوم نوظهور اندیشه‌ی پرولتاریایی آشنا شد. وایتلینگ در کتاب خود جامعه‌ای سالم را بدون حکومت و قانون، و صرفاً بر پایه تعهد و روش‌های اصلاحی ترسیم کرده بود. دیدار با او، باکونین را از یک فیلسوف نظری به یک انقلابی عمل‌گرا تبدیل کرد که سرنگونی قهرآمیز نظم سیاسی موجود را به هدف اصلی زندگی خود تبدیل ساخت و خانه‌به‌دوشی انقلابی او از همین جا آغاز شد.

کارزار بزرگ: تقابل باکونین و کارل مارکس

یکی از بخش‌های پرکشش کتاب میخائیل باکونین:‌ شورشی سودایی، به واکاوی رابطه‌ی پیچیده و پرتنشی اختصاص دارد که میان باکونین و کارل مارکس شکل گرفت. این دو متفکر بزرگ، دو قطب کاملاً متفاوت در جبهه‌ی انقلاب قرن نوزدهم بودند.

مارکس به انقلابی سازمان‌یافته با رهبری پرولتاریای منضبط و آموزش‌دیده باور داشت، در حالی که باکونین آزادی را در شورش خودجوش توده‌های خشمگین و فروپاشی کامل ساختار دولت می‌جست. این تفاوت دیدگاه، انترناسیونال اول در دهه‌های شصت و هفتاد قرن نوزدهم را به صحنه‌ی تلاقی عمیق مارکسیسم و آنارشیسم تبدیل کرد.

همچنان که در Marxists Internet Archive آمده، روابط اولیه‌ی آنها در پاریس با نوعی احترام متقابل اما همراه با فاصله همراه بود. باکونین با وجود ستایش دانش عمیق مارکس در اقتصاد سیاسی، او را فردی عبوس و مغرور می‌دانست. در مقابل، مارکس نیز باکونین را یک ایدئالیست احساساتی قلمداد می‌کرد. این دوستی کم‌رنگ در نهایت به یک دشمنی تمام‌عیار در دوران نامداری تبدیل شد، تا جایی که مارکس او را یک توطئه‌گر بسیار خطرناک در انترناسیونال نامید که می‌خواهد به دیکتاتور جنبش کارگری تبدیل شود. باکونین نیز در مقابل، مارکس را متهم می‌کرد که با تبدیل کارگران به نظریه‌پرداز، آنها را نابود می‌سازد.

آوارگی انقلابی، حبس و فرار شگفت‌انگیز

نویسنده‌ی کتاب میخائیل باکونین: شورشی سودایی با دقتی بی‌نظیر حوادث دراماتیک زندگی باکونین را دنبال می‌کند. او پس از شرکت در شورش درسدن بازداشت و به مرگ محکوم شد، اما در نهایت به دولت روسیه تحویل داده شد. دوران حبس او در قلعه‌ی پتروپاول و نگارش متن اعتراف‌نامه سی هزار کلمه‌ای برای تزار، یکی از اسناد بسیار شگفت‌انگیز تاریخ سیاسی است که ابعاد روانی این شورشی را عیان می‌سازد و در International Institute of Social History در دسترس است.

پس از تبعید به سیبری و یک ازدواج غیرمنتظره، باکونین توانست از طریق یک کشتی آمریکایی به ژاپن و از آنجا به لندن فرار کند تا دوباره به کانون جنجال‌های سیاسی اروپا بازگردد. او تا پایان عمر، حتی در جریان پیروزی کوتاه‌مدت و شکست متعاقب آن در لیون در سال ۱۸۷۰، به غریزه‌ی انقلابی خود وفادار ماند، هرچند که در نهایت با نفوذ مستقیم مارکس از انترناسیونال اخراج شد.

ابعاد ادبی و ساختاری اثر

ای. اچ. کار در کتاب میخائیل باکونین: شورشی سودایی توانسته نبرد گلادیاتورهای فکری قرن نوزدهم را به تصویر بکشد. کتاب بی‌آنکه در دام‌های زندگی‌نامه‌نویسی رایج بیفتد تصویری ملموس و انسانی از باکونین ارائه می‌دهد؛ مردی که بدون برجا گذاشتن یک فلسفه‌ی سیاسی مدون، انرژی مهارناپذیر خود را به محرک تاریخ تبدیل کرد.