جهان بی‌پایان در انتظار گودو؛ روایتی از سکون و تمنا

چرا باید در انتظار گودو اثر ساموئل بکت را خواند: نقد و بررسی و معرفی کتاب

نمایشنامه‌نویسی مدرن پس از انتشار یک متن مسیر جدیدی را پیش گرفت. این متن که به قلم ساموئل بکت به نگارش درآمد، ساختارهای سنتی درام را تغییر داد و شکلی نو از گفتگو و روایت را به ادبیات جهان معرفی کرد. این نمایشنامه داستان کسانی است که در ناکجاآبادی ایستاده‌اند و چشم به راه تغییری هستند که خود و هیچ‌کس نمی‌داند چه زمانی خواهد آمد. در انتظار گودو (ترجمه‌ی سهیل سمی، نشر ثالث) بدون تکیه بر ابزارهای معمول قصه‌گویی، مخاطب را در اتمسفری از پرسش‌های بنیادین درباره‌ی وجود و زمان قرار می‌دهد.

پلات در انتظار گودو؛ دیداری که به تعویق می‌افتد

داستان با دو شخصیت اصلی به نام‌های ولادیمیر و استراگون آغاز می‌شود. آنها کنار یک درخت خشکیده در جاده‌ای ناکجا و منتظر فردی به نام گودو هستند. هویت گودو، چرایی این انتظار و حتی زمان دقیق قرار آنها مشخص نیست. در میانه‌ی این ایستایی، دو شخصیت دیگر به نام‌های پوتزو و لاکی وارد می‌شوند؛ یکی ارباب و دیگری خدمتکار. ورود آنها پویایی متفاوتی به صحنه می‌بخشد اما همچنان پرسش اصلی پابرجا می‌ماند: آیا گودو خواهد آمد؟

ساموئل بکت در این اثر، رخدادهای بیرونی را به حداقل می‌رساند. گفتگوهای شخصیت‌ها ترکیبی از طنز تلخ، فراموشی و تلاش برای سپری کردن زمان است. داستان بر پایه‌ی تکرار شکل گرفته است؛ تکراری که در آن هر لحظه شباهت عجیبی به لحظه‌ی قبل دارد، اما در عین حال، روان شخصیت‌ها متغیر است. این انتظار، مخاطب را در تعلیقی دائمی فرومی‌برد.

جایگاه اثر در منظومه‌ی فکری بکت و تحول سبک او

این نمایشنامه نقطه‌ی تحول بزرگی در کارنامه‌ی ادبی بکت به شمار می‌رود. بکت پیش از نگارش این اثر، بیشتر به نوشتن رمان و شعر به زبان انگلیسی مشغول بود و تحت تاثیر جیمز جویس، نویسنده‌ی برجسته‌ی ایرلندی، قرار داشت. نوشته‌های اولیه‌ی او با زبانی موجز و ثقیل و سنگین، پر از ارجاعات پیچیده با دایره‌ی لغات وسیع بود.

با این حال، او تصمیم گرفت این اثر را به زبان فرانسوی بنویسد. این تغییر زبان، انتخابی خودآگاه برای رسیدن به سادگی و ایجاز بود.

بکت با این کار، سبک نگارش خود را از ابهام جویسی به سمت نوعی مینیمالیسم برد. او متوجه شد که با حذف زواید زبانی، می‌تواند به هسته‌ی اصلی وجود انسان نزدیک شود. این اثر نشان‌دهنده‌ی بلوغ فکری نویسنده‌ای است که به جای توصیف‌های مفصل، به سکوت‌ها و فاصله‌های میان کلمات اصالت می‌دهد. در این متن، آنچه گفته نمی‌شود، به اندازه‌ی آنچه بر زبان می‌آید دارای اهمیت است.

بافت تاریخی و تاثیرات ادبی در انتظار گودو

در انتظار گودو در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم نوشته شد؛ دورانی که اروپا با ویرانی، ناامیدی و بحران‌های هویتی روبرو بود. فضای حاکم بر داستان، تجلی غیرمستقیم همان فضای بی‌ثباتی و سرگردانی انسان معاصر پس از فجایع جنگ است. انسان‌هایی که باورهای گذشته‌ی خود را از دست داده و در جستجوی معنایی جدید برای ادامه‌ی مسیر هستند.

این اثر شالوده‌ی جریانی شد که بعدها مارتین اسلین آن را تئاتر پوچی یا تئاتر ابزورد نامید. بکت با این متن، راه را برای نسل جدیدی از نویسندگان هموار کرد. هارولد پینتر و تام استاپارد از جمله چهره‌های سرشناسی هستند که الگوهای ساختارشکنی بکت را در آثار خود به کار گرفتند. تأثیر این نمایشنامه بر ادبیات نمایشی به حدی بود که تعریف سنتی از پیرنگ، گره‌افکنی و گره‌گشایی را دگرگون کرد.

چرا باید در انتظار گودو را خواند؟

خواندن این اثر، ورود به دنیایی است که در آن کلمات بیش از آنکه پاسخی بدهند، پرسش می‌سازند. جذابیت در انتظار گودو در این است که به هیچ جغرافیا یا زمان خاصی محدود نمی‌شود. هر کسی در هر دوره‌ای می‌تواند بخشی از این انتظار طولانی را در مسیرهای شخصی خود ببیند. شوخی‌های ظریف میان ولادیمیر و استراگون در کنار جدیت موقعیت آنها، تضادی جذاب پدید می‌آورد که خواندن متن را به تجربه‌ای متفاوت تبدیل می‌کند.

نمایشنامه‌ی در انتظار گودو بدون آنکه راه‌حلی ارائه دهد یا شعاری سر دهد، فرصتی فراهم می‌کند تا با ریتم آرام و متفاوتِ یک اثر مدرن همراه شویم. پویایی گفتگوها و نبوغ بکت در خلق موقعیت‌های کمدی-تراژیک، این اثر را به یکی از آثار ماندگار ادبیات نمایشی تبدیل کرده که کشف ویژگی‌های متمایز آن، لذتی عمیق برای دوستداران ادبیات به همراه دارد.