کتاب وجدان زنو؛ من دیوانه نیستم، من مخالفم

چرا کتاب وجدان زنو خواندنی است

کتاب وجدان زنو رمانی است از ایتالو اسووو، نویسنده‌ی ایتالیایی، که با آن به اوج شهرت رسید. اسووو که پیش از آن دو رمان منتشر کرده بود و با عدم استقبال مواجه شد، کار نویسندگی را رها کرد و پس از سکوت بیست‌وپنج ساله، رمان سومش  وجدان زنو را در سال ۱۹۱۹ نوشت. وجدان زنو با لحن طنزآمیزش از درخشان‌ترین رمان‌های روزگار ماست که به نظر جیمز جویس در حد شاهکار است. وجدان زنو رمانی درباره‌ی زندگی است که به قول شخصیت اولش، یک کمدی آغشته به تراژدی است.

کتاب وجدان زنو درباره‌ی چیست

کتاب وجدان زنو رمانی درباره‌ی آدم ۵۷ ساله‌ای است به نام زنو کوزینی که شیمی خوانده و بعد به حقوق روی آورده و دوباره به شیمی پرداخته. اما دست‌آخر تاجر خرده‌پایی از آب درآمده. زنو آن دسته از آدم‌هاست که تن به واقعیت‌های موجود نمی‌دهند و به احکام از قبل تعیین‌شده‌ی زندگی بی‌اعتنا هستند. آرامش و نظم احمقانه‌ای که بر پیرامونش حکم‌فرماست را برنمی‌تابد و هیجان‌های دروغین در او اثری ندارند.

زنو از تکرار خسته شده؛ تکرار همان ویژگی‌ای که زندگی را به ابتذال می‌کشاند و انسان را به موجودی تکرارپذیر بدل می‌کند. به همین جهت مفهومی تازه از زندگی، کار، عشق و حتی مرگ می‌یابد که منحصر به خود اوست. برای همین رفتار زنو از دید دیگران عجیب و غریب می‌نماید تا آنجا که در جامعه انگشت‌نما می‌شود و از نظر روانی آدم نابهنجاری به شمار می‌آید که محتاج معالجه و مداوا است. داستان از همین‌جا شروع می‌شود، یعنی از جایی‌که حساب زنو با بقیه جدا می‌شود و نقطه‌ی افتراق اوست.

وقتی جیمز جویس کتاب وجدان زنو را تبلیغ کرد

در ابتدا وجدان زنو به مذاق منتقدان و کتابخوانان ایتالیایی خوش نیامد و درواقع دیده نشد. وقتی جیمز جویس به تبلیغ این رمان پرداخت و در سال ۱۹۲۳ به فرانسوی ترجمه شد، کم‌کم منتقدان به اهمیت وجدان زنو پی بردند. ایتالو اسووو و جیمز جویس از سال‌ها پیش از انتشار این کتاب با هم آشنا بودند. وقتی وجدان زنو منتشر شد، جویس کتاب را به فرانسه و برای دوستانش فرستاد و آنها نیز نقدهای مثبتی در مجلات فرانسوی درباره‌ی آن منتشر کردند و حتی برای آشنایی بیشتر خوانندگان فرانسوی، بخش‌هایی از رمان‌های قبلی اسووو را هم بازنشر شد.

با این‌حال اسووو از شهرت لذت چندانی نبرد. اندک‌مدتی بعد، او درگذشت. مرگش به شهرتش افزود و به‌عنوان نویسنده‌ای بین‌المللی شناخته شد. نویسنده‌ای که از یک طرف تحت‌تأثیر نظریه‌های داروین بود، اینکه قانون اصلی، قانون حفظ بقاست و جانداران قوی‌تر زنده می‌مانند و از طرف دیگر متأثر از افکار کارل مارکس هم بود. به افکار شوپنهاور و نیچه مبنی بر بی‌کفایتی و عدم توانایی انسان در برابر مشکلات زندگی اجتماعی باور داشت و در رمان‌هایش به این مسائل می‌پرداخت.

مضامین اصلی کتاب وجدان زنو: هجو روانشناسی

وجدان زنو به‌نوعی هجو زندگی روزمره است. از سوی دیگر می‌توان رمان را هجو روانکاوی هم دانست. اصرار در شاد زیستن و دست‌کم گرفتن رنج زندگی، کار را به آنجا می‌رساند که آدم دردمند و صمیمی و بهنجاری مانند زنو، در چشم ما به صورت موجود نابهنجار و بیماری درمی‌آید که باید به پزشک مراجعه کند و محتاج روانکاوی است.

در خواندن وجدان زنو باید به بستر زمانی رمان هم توجه کرد. پایه‌گذاری و توسعه‌ی دانش روانکاوی توسط فروید در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، برای مدتی انسان را دچار این اشتباه کرده بود که کلید روح بشر به‌دست آمده و می‌توان آن را به راحتی و با کنکاش در رؤیاها و ضمیر ناخودآگاه شخص، که پدیده‌هایی نفسانی هستند، روی میز آزمایشگاه و زیر چاقوی جراحی روح، دراز کرد و تشریح نمود.

ساده اگر بخواهیم منظور نویسنده از وجدان زنو را بگوییم، این می‌شود که هرگونه رفتار از سر شیدایی روح را که انعکاس آن در ایستادن در برابر عرف و عادت و نقض و رد «مشهورات عصر» است، نمی‌توان سپرد دست روانکاو و از او خواست که آن را تفسیر کند و با چهار قرص آرامبخش مریض را به «تعادل روحی» برساند! هرکس که رفتاری متفاوت از خود نشان دهد، لزوماً آدم بیماری نیست. چه بسا انسانی باشد که نمی‌خواهد به تبلیغ دیوانه‌وار یکنواختی و یکسانی و تشویق بلاهت‌آمیز همرنگ شدن با جماعت، تن بدهد.

اهمیت کار نویسنده‌ی  ایتالو اسووو در نگرش او به انسان است. او وجدان زنو را پس از بیست سال سکوت در نوشتن، یعنی به سال ۱۹۱۹ و پنج سال قبل از مرگش، نوشت یعنی در اولین سال‌های اوج و رونق روانکاوی. نویسندگان دیگری که هرکدام به روانشناسی انسان پرداخته‌اند نیز به نوعی پیام اسووو را تکرار کرده‌اند، اما کار مهم اسووو آن است که در این روند، پیشتاز بوده و از روح غالب عصر خود که شیدایی و تسلیم در برابر قدرت و معجزه‌ی روانکاوی بوده، نهراسیده است. وجدان زنو هجو چنین روانکاوری زیاده‌طلب و توسعه‌جویی است.

مکتب ادبی وجدان زنو: تک گویی راوی

وجدان زنو را در مکتب ادبی رمان نو جای داده‌اند. جنبشی که مخالف شیوه‌های بیان مرسوم و متداول واقع‌گرایانه و کلاسیک بود. در رمان نو، منظور حرف نو یا سوژه‌ی نو نیست بلکه روایتی متفاوت از وضعیت تراژیک انسان‌هایی است که در زندان روزمرگی گرفتار شده‌اند.

در وجدان زنو که از نخستین آثار رمان نو است، یک ویژگی دیده می‌شود که در جنبش رمان نو برجسته است، اینکه از زبان اول‌شخص بیان می‌شود یا دقیق‌تر بگوییم بر پایه‌ی تک‌گویی درونی شخصیت اول داستان روایت می‌شود. این زبان وقتی توسط نویسنده به کار گرفته می‌شود که بخواهد تا عمق قضایا و جریانات درون خود و جهان پیرامونش پیش برود و همه‌چیز را بکاود. از دیگر نویسندگانی که به این نوع از روایت روی آورده و آثاری نوشته‌اند می‌تواند به لویی فردینان سلین، جیمز جویس، گوستاو فلوبر در ادبیات غرب و البته در ادبیات خودمان نیز کسانی چون صادق هدایت، صادق چوبک و بهرام صادقی از این شیوه استفاده کرده‌اند.