نمایش و خنیا در ایران
کتاب نمایش و خنیا در ایران نوشتهی مجید رضوانی پژوهشی عمیق و مستند دربارهی پیوند دیرینهی نمایش، موسیقی و آیین در تاریخ فرهنگی ایران است.
این اثر با نگاهی تطبیقی و میانرشتهای، ریشههای نمایشی فرهنگ ایرانی را از آیینهای کهن تا شکلگیری تعزیه و نمایشهای مردمی بررسی میکند و میکوشد نشان دهد چگونه هنر نمایش در ایران از دل آیین، اسطوره و موسیقی زاده شده است.
درباره کتاب
رضوانی در این پژوهش با اتکا به منابع تاریخی، متون کهن، سفرنامهها و آثار ادبی، سیر تاریخی و زیباییشناختی نمایش و خنیا را از دوران باستان تا دوره قاجار دنبال میکند.
او نشان میدهد که پیش از ورود تئاتر بهمعنای مدرن اروپایی، در ایران اشکال گوناگونی از نمایش وجود داشته است؛ از آیینهای مذهبی و رقصهای جمعی تا نقالی، پردهخوانی و موسیقیهای روایی.
کتاب، درواقع، تلاشی است برای بازخوانی هویت نمایشی ایران؛ فرهنگی که در آن شعر، موسیقی، بدن و روایت در کنار هم معنا مییابند.
ساختار و محتوای کتاب
نمایش و خنیا در ایران از چند بخش اصلی تشکیل شده است:
- ریشههای آیینی نمایش:
- بررسی نقش آیینهای زرتشتی، جشنهای ایرانی و مراسم سوگواری در پیدایش نمایشهای مردمی.
- موسیقی و خنیاگری:
- تحلیل جایگاه خنیاگران، نوازندگان و راویان در فرهنگ ایران و نسبت آنها با نمایش.
- نمایشهای سنتی ایران:
- معرفی و بررسی گونههایی چون نقالی، خیمهشببازی، تعزیه و نمایشهای کوچه و بازار.
- تحول نمایش در دوره قاجار و مواجهه با مدرنیته:
- بررسی تأثیر تئاتر اروپایی و تغییر در ساختار اجرا و روایت.
- میراث نمایشی و موسیقایی ایران در جهان معاصر:
- پیوند سنتهای نمایشی کهن با نمایش ایرانی امروز.
درونمایههای اصلی
- همزاد بودن نمایش و آیین در فرهنگ ایران
- نقش موسیقی (خنیا) در انتقال روایت و احساس
- پیوند میان اسطوره، دین و هنر نمایشی
- حضور بدن و کلام در هنر سنتی
- تداوم عناصر نمایشی در تئاتر معاصر ایران
ویژگیهای برجسته کتاب
- رویکرد پژوهشی مستند و بینارشتهای
- بهرهگیری از منابع تاریخی، ادبی و مردمشناختی
- ترکیب تحلیل نظری با روایت تاریخی
- مناسب برای پژوهشگران هنر، تئاتر، موسیقی و فرهنگ ایران
درباره نویسنده
مجید رضوانی پژوهشگر، مدرس دانشگاه و نویسنده حوزهی مطالعات تئاتر و فرهنگ ایرانی است.
او در آثار و پژوهشهای خود بر تاریخ هنرهای نمایشی ایران، آیینهای بومی و نقش موسیقی در نمایش تأکید دارد.
کتاب نمایش و خنیا در ایران از مهمترین کارهای او در زمینهی مطالعات میانرشتهای هنر محسوب میشود.
مضمون کلی اثر
این کتاب، روایتی است از تاریخ بلند پیوند هنر و زندگی در ایران؛ جایی که موسیقی و نمایش نه سرگرمی، بلکه بخشی از تجربهی زیستن و آیینی مردم بوده است.
رضوانی با رویکردی تحلیلی، نشان میدهد که درک درست از تئاتر ایرانی بدون شناخت ریشههای آیینی و خنیاگرانه آن ممکن نیست.
چرا باید این کتاب را بخوانیم؟
زیرا این اثر ما را با لایههای پنهان و کمترشناختهشدهی هنر نمایش در ایران آشنا میکند — از نیایشهای کهن تا خنده و سوگ در کوچه و بازار.
کتابی برای علاقهمندان به تئاتر، موسیقی سنتی و فرهنگ عامه ایران.
