بررسی و تحلیل رمان طاعون سرخ اثر جک لندن؛ پیش‌گویی هولناک از نابودی تمدن بشر

طاعون سرخ رمان کوتاهی است دیستوپیایی (ضد آرمان‌شهری) از خالق زبردستِ داستان‌های طبیعت و جامعه، جک لندن. اگر پیش از این رمان مشهور پاشنه‌ی آهنین او را به عنوان یکی از اولین نمونه‌های ادبیات ضداتوپیا خوانده باشید، با فضای فکری او آشنا هستید. حالا رمان طاعون سرخ پیش روی ماست؛ داستانی تکان‌دهنده که روایت‌گر سقوط و نابودی کامل جهان مدرن است.

طاعون سرخ درباره‌ی چیست؛ وقتی جهان به آخر می‌رسد

جغرافیای این رمان در ایالات متحده‌ی آمریکا می‌گذرد. در همان ابتدای داستان می‌فهمیم که تمدن پیشرفته‌ی بشر به علت شیوع یک بیماری همه‌گیر و فوق‌العاده کشنده به نام طاعون سرخ در سال ۲۰۱۳ از بین رفته است.

پس از این واقعه، انسان‌های بسیار اندکی روی زمین باقی مانده‌اند. شخصیت اصلی داستان پیرمردی به نام آقاباباجان است. او در جهانِ پیش از طاعون، استاد ادبیات انگلیسی در دانشگاه برکلی کالیفرنیا بود و جیمز هاوارد اسمیت نام داشت. حالا در سال ۲۰۷۳ (یعنی دقیقاً ۶۰ سال پس از شیوع بیماری)، او پیرمردی فرتوت در جامه‌ای از پوست حیوانات است که به همراه نوه‌های وحشی و بدوی خود زندگی را می‌گذراند.

پروفسور اسمیت که گویی واپسین بازمانده از جهان متمدن دیروز است، برای نوه‌هایش از شکوه جهان پیش از طاعون و شرح زنده ماندنش می‌گوید. آنچه او روایت می‌کند، تنها نابودی شهرها نیست؛ بلکه مسخ و نابودی هویت انسانی است.

فروپاشی تمدن و بازگشت به عصر بربریت

با از بین رفتن انسان‌ها، زبان متمدن، تاریخ، گذشته و حافظه‌ی جمعی نیز دفن شده است. وقتی آقاباباجان از گذشته صحبت می‌کند، بچه‌ها حرف‌هایش را باور نمی‌کنند و حتی معنی کلمات ساده‌ی دیروز را نمی‌فهمند! کلماتی مثل:

الفبا و کتاب

روزنامه و تلفن

هواپیما و تلویزیون

تمام ابزارهای ارتباطی و نشانه‌های تمدن، برای این نسل جدید کلماتی بی‌معنی و خرافه‌آمیز هستند. طاعون سرخ، جوامع مدرن را با سرعتی باورنکردنی به عقب رانده و زندگی شهری را به ساختار قبیله‌ای بدل کرده است. تمدن کاملاً فروپاشیده و انسان‌های بافرهنگ دیروز، به بربرهای وحشی امروز تبدیل شده‌اند.

فکت‌های تاریخی و پشت‌پرده‌ی نگارش کتاب

برای درک بهتر نبوغ جک لندن در این کتاب، بررسی چند فکت تاریخی و ادبی بسیار جذاب است:

پیش‌گویی عجیب جک لندن: جک لندن این کتاب را در سال ۱۹۱۰ نوشت و در سال ۱۹۱۲ به چاپ رساند. شگفت‌آور است که او دقیقاً صد سال بعد از زمان خودش، یعنی سال ۲۰۱۳ را به عنوان زمان نابودی جهان با یک ویروس همه‌گیر انتخاب کرد! همان‌طور که در دانشنامه‌ی بریتنیکا آمده با شیوع ویروس کرونا، بسیاری به رمان طاعون سرخ او اشاره کردند و این رمان کوچک دوباره بازخوانی شد. این آینده‌نگری، رمان او را به یک پیش‌گویی ادبی شبیه کرده است.

تاثیر همه‌گیری سل در نوجوانی: جک لندن در دوران نوجوانی و جوانی خود در سانفرانسیسکو، از نزدیک شاهد فقر شدید، شرایط بد بهداشتی و شیوع بیماری‌های کشنده‌ای مانند سل و طاعون خیارکی (در سال‌های ۱۹۰۰ تا ۱۹۰۴ در کالیفرنیا) بود. در گزارش Hektoen International آمده که این مشاهدات عینی، تصویرسازی‌های هولناک او از مرگ سریع طاعون‌زدگان در کتاب را شکل داد.

همزمانی با جنگ جهانی اول: جک لندن این داستان را دو سال پیش از آغاز جنگ جهانی اول نوشت، اما انتشار عمومی آن به صورت کتاب در سال ۱۹۱۵ اتفاق افتاد؛ یعنی درست زمانی که جنگ جهانی اول در حال ویران کردن اروپا و تمدن مدرن بود. این همزمانی، حس آخرالزمانی کتاب را برای مخاطبان آن زمان دوچندان کرد.

نقد ساختار طبقاتی و نگاه بدبینانه جک لندن

آنچه جک لندنِ سوسیالیست در جامعه‌ی وحشی‌شده‌ی طاعون سرخ به شدت نقد می‌کند، ساختارهای اجتماعی و فاصله‌ی طبقاتی پیش از طاعون است. در داستان می‌بینیم انسانی که پیش از طاعون در پست‌ترین و محروم‌ترین طبقات جامعه (راننده‌ی یک ثروتمند) می‌زیست و تحقیر می‌شد، حالا پس از جان به در بردن از طاعون، با قساوت تمام از بازماندگان طبقات فرادست خود انتقام می‌گیرد و نام قبیله‌اش را قبیله‌ی راننده می‌گذارد. لندن نشان می‌دهد که چطور ظلم‌های ساختاری جامعه‌ی سرمایه‌داری، در روز مبادا به وحشی‌گری مطلق تبدیل می‌شود.

این داستان اگرچه کورسوی امیدی برای زاد و ولد و ساختن یک جهان جدید نشان می‌دهد، اما در نهایت نگاه جک لندن به آینده‌ی تمدن بشری بسیار بدبینانه است. در بخش پایانی داستان، از زبان پروفسور اسمیت این چرخه‌ی باطل و تلخ تاریخی را می‌شنویم:

آدم‌ها دوباره زاد و ولد خواهند کرد؛ بیشتر و بیشتر خواهند شد؛ قبیله‌ها به جان هم خواهند افتاد و درست همان‌طور که تمدن کهن از میان رفت، تمدن نوین نیز روزی فنا خواهد شد.

رمان طاعون سرخ بازتابی است از ترس‌های همیشگی بشر: ترس از دست دادن دستاوردهای علمی، فروپاشی اخلاق در زمان بحران و بازگشت به قانون جنگل. کتابی کوتاه اما عمیق که پس از گذشت یک قرن، هنوز هم برای انسان امروز خواندنی و تکان‌دهنده است.