کتاب سیر حکمت در اروپا اثر محمدعلی فروغی

معرفی شاهکار محمدعلی فروغی درباره‌ی فیلسوفان

کتاب سیر حکمت در اروپا یکی از تأثیرگذارترین و مهم‌ترین آثار یک قرن اخیر در ایران است که بنیان و نحوه‌ی آموزش فلسفه‌ی غرب را در کشور (به‌ویژه در دانشگاه تهران و سراسر ایران) پایه‌گذاری کرد. این کتاب که توسط محمدعلی فروغی (انتشارات نیلوفر) نوشته شده است، اولین تلاش جامع برای ارائه یک چشم‌انداز کلی از تاریخ فلسفه‌ی مدرن غربی به ایرانیان محسوب می‌شود و همچنان به‌عنوان یک سند تاریخی ارزشمند از نخستین مواجهه‌های جدی ایرانیان با اندیشه‌ی غربی شناخته می‌شود.

همانطور که داریوش آشوری درباره‌ی این اثر نوشته است:

فروغی با کار ماندگاری که در جهت برگرداندنِ فلسفه‌ی اروپایی به زبان فارسی کرد، زمینه‌ی یک دگرگونیِ سبکی را در این زمینه فراهم کرد که بسیار اثرگذار بود و نسل‌های بعدی از روش او بهره‌مند شدند. فروغی پیشاهنگ تحول سبک در زبان فلسفه بود و پس از او مترجمانی مانند محمدباقر هوشیار، محمدحسن لطفی و محمود هومن این راه را دنبال کردند. این گمان که فلسفه‌ی مدرن را می‌توان بر پایه‌ی سبک زبانی و اصطلاحات فلسفه‌ی قدیم ترجمه کرد، بسیار خطاست. منوچهر بزرگمهر و یحیی مهدوی و فردید هم، هر یک به نحوی، همین راه را رفتند، اما سیر درست زبانیِ ترجمه‌های فلسفی اکنون بیشتر در همان مسیر و سبکی است که فروغی در پیش گرفت.

محمدعلی فروغی؛ از سیاست تا پایه‌گذاری نهادهای علمی

پیش از بررسی کتاب، شناخت نویسنده آن اهمیت بالایی دارد. محمدعلی فروغی تنها یک نویسنده یا مترجم نبود؛ او از شخصیت‌های کلیدی در تأسیس نهادهای مهمی چون دانشگاه تهران و فرهنگستان زبان و ادب فارسی به شمار می‌رود. علاوه بر این، فروغی کارنامه‌ی سیاسی بسیار پرباری داشت و در مناصبی همچون نخست‌وزیری، وزارت دادگستری، دارایی، امور خارجه، اقتصاد ملی و ریاست مجلس فعالیت کرده بود. این وسعت دید و تجربه، به او کمک کرد تا اثری خلق کند که فراتر از یک ترجمه‌ی ساده، به یک مکتب فکری در ایران تبدیل شود.

دکارت؛ انگیزه‌ی اصلی نگارش کتاب

هدف اولیه و اصلی محمدعلی فروغی از نگارش این کتاب، شناساندن عقاید رنه دکارت (فیلسوف برجسته‌ی فرانسوی قرن هفدهم) به ایرانیان بود. فروغی در ابتدا قصد داشت تنها رساله‌ی معروف دکارت یعنی گفتار در روش را به فارسی ترجمه کند. اما در مسیر کار متوجه شد که خواننده‌ی ایرانی برای درک درست این رساله، نیازمند مقدماتی از تاریخ فلسفه‌ی غرب است. همین احساس نیاز، او را به تألیف کتاب جامع سیر حکمت در اروپا واداشت.

فروغی در معرفی اندیشه‌ی دکارت، به قاعده‌ی نخستین او اشاره می‌کند که بر پایه‌ی خردگرایی و شک روش‌مند استوار است:

قاعده‌ی نخستین آن است که هیچ چیز را حقیقت ندانم مگر اینکه بر من بدیهی باشد و در تصدیقات خود از شتابزدگی و سبق ذهن و تمایل بپرهیزم و نپذیرم مگر آن را که چنان روشن و متمایز باشد که هیچ‌گونه شک و شبهه در آن نماند.

ساختار و محتوای سیر حکمت در اروپا

در ابتدا فروغی این تاریخ فلسفه را در سه جلد و در فواصل زمانی مختلف منتشر کرد:

1. جلد اول (۱۳۱۰): این جلد روایتی است که از حکمای پیش از سقراط آغاز شده و تا دوران رنسانس، ظهور فرانسیس بیکن و در نهایت رنه دکارت پیش می‌رود.
2. جلد دوم (۱۳۱۸): در این بخش، آرای حکمای فرانسه و انگلیس در قرن‌های هفدهم و هجدهم بررسی شده و به اندیشه‌های ایمانوئل کانت ختم می‌شود.
3. جلد سوم (۱۳۲۰): جلد پایانی به بررسی فلاسفه‌ی آلمان، فرانسه و انگلیس در قرن نوزدهم اختصاص دارد.

شاهکار زبانی فروغی در معادل‌سازی فلسفی

یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای کتاب سیر حکمت در اروپا زبان و نثری است که فروغی برای بیان مفاهیم پیچیده‌ی غربی انتخاب کرده است. تا پیش از او، متنی که بتواند این مفاهیم را به‌طور ساختاریافته به ایرانیان منتقل کند وجود نداشت. فروغی تلاش کرد تا جای ممکن از واژگان خارجی استفاده نکند و در عوض، مفاهیم فلسفه‌ی غرب را به زبان فارسی حقیقی و اختصاصی درآورد.

او برای این کار از گنجینه‌ی غنی علوم اسلامی از جمله کلام، فقه، اصول، ادبیات فارسی و عرفان و تصوف بهره برد. بسیاری از معادل‌گذاری‌هایی که او برای اصطلاحات فلسفی غرب انجام داد، چنان دقیق و فاخر بودند که تا به امروز در ادبیات دانشگاهی و فلسفی ایران رایج و پرکاربرد باقی مانده‌اند.

نقدهای وارد بر سیر حکمت در اروپا

با وجود جایگاه رفیع این کتاب، پژوهشگران معاصر نقدهایی اساسی بر رویکرد فروغی وارد کرده‌اند که نشان‌دهنده‌ی سوگیری‌های خاص او در انتخاب و معرفی فلاسفه است:

1. غیبت متفکران چپ و مارکسیست: در کل این فهرست بلندبالا، هیچ نامی از کارل مارکس یا سایر متفکران منتقد سرمایه‌داری و لیبرالیسم غربی دیده نمی‌شود؛ موضوعی که نشان‌دهنده‌ی نگاه مادی‌گرا و عقل‌گرای خاص فروغی است.
2. نادیده گرفتن فلاسفه‌ی منتقد مدرنیته: اندیشمندانی نظیر نیچه، شلینگ و پاسکال در این کتاب یا به حاشیه رانده شده‌اند یا رویکرد آنها صرفاً جریانی «شاعرانه» تلقی شده و به‌عنوان فلسفه‌ی جدی محسوب نشده‌اند.
3. حذف زنان از تاریخ تفکر: در این کتاب هیچ زنی در عرصه‌ی فلسفه معرفی نشده است (حتی چهره‌های تاریخی معروفی مانند هیپاتیا در اسکندریه). این رویکرد باعث شد تا سنت نادیده گرفتن زنان فیلسوف در تاریخ آموزش فلسفه در ایران نیز پایه‌گذاری شود.
4. نگاه مطلقاً عقل‌گرا و غربی: جهان‌بینی ارائه شده در این کتاب، نگاهی سراسر تقلیل‌گرایانه، مادی‌گرا و با مرکزیت کامل اروپا است که تفکرات جایگزین را به رسمیت نمی‌شناسد.

در نهایت، سیر حکمت در اروپا اگرچه بر اساس دغدغه‌های فکری یک متفکر نوگرای ایرانی نوشته شد و نواقصی از جمله سانسور برخی جریان‌های فکری را در بر داشت، اما به‌دلیل نقش بی‌بدیلش در گشودن دروازه‌ی تفکر مدرن به روی ایرانیان، همچنان اثری بی‌بدیل و سندی ماندگار در تاریخ فرهنگی و علمی ایران به شمار می‌آید.