سور بز

چرا دیکتاتورها دست از سر ما برنمی‌دارند

درباره و در حواشی رمان سور بز نوشته‌ی ماریو بارگاس یوسا

سال ۱۹۶۷ است. در یکی از عصرهای بارانی در کافه‌ای در مرکز شهر لندن، دو نویسنده‌ی جوان، کارلوس فوئنتس مکزیکی و ماریو بارگاس یوسا پرویی، با هم ملاقات می‌کنند. در این دیدار که به مکالمه‌ای طولانی می‌انجامد، آن‌ها چهره‌های باورنکردنی، غم‌انگیز و در عین‌حال خنده‌دار دیکتاتورهای امریکای لاتین را بررسی می‌کنند. از همان زمان در ذهن این دو نویسنده‌، این پرسش مطرح شد که ادبیات چگونه می‌تواند با این واقعیت، یعنی ماجراهای دیکتاتورها، رقابت کند؟ چگونه روایت می‌تواند در برابر چنین پرسوناژهایی مقاومت نماید؟

ایده‌ی اصلی رمان سور بز به آن ملاقات و گپ‌وگفت‌ها برمی‌گردد. پرداختن به دیکتاتورها از دغدغه‌های اصلی نویسندگان امریکای لاتین بوده است چراکه این دیکتاتورها نقش عمده‌ای در شکل‌گیری امریکای لاتین و انسان آن جغرافیا داشته‌اند. گابریل گارسیا مارکز پاییز پدرسالار را می‌نویسد، کارلوس فوئنتس زمین ما و روئا باستوس قدرت عالم‌تاب و ماریو بارگاس یوسا سور بز را.

سور بز به ایران آمد

در ایران، در ابتدای دهه‌ی هشتاد، سور بز به‌قلم عبدالله کوثری به فارسی ترجمه شد و نه فقط خیلی زود جایش را میان کتابخوانان باز کرد بلکه رمان‌نخوان‌ها هم جذبش شدند. رمان تاریخی سور بز درباره‌ی یک دیکتاتور بود و سال‌های سیاه کشوری را روایت می‌کرد که تحت ستم مستبد رو به زوال می‌رفت. چنین قصه‌ای در ایران پرخواننده بود.

سور بز یک رمان تاریخی است اما...

اما سور بز یک وقایع‌نگاری ساده نیست. ما رخدادها را از نگاه رمان‌نویسی به نام ماریو بارگاس یوسا می‌خوانیم که نگاهش با نگاه یک مورخ قابل مقایسه نیست. یوسا روایت‌گر زندگی درونی شخصیت‌های درام است و ناخوشایندترین خصائل آن‌ها را از اعماق شخصیت‌ها بیرون می‌کشد و آشکار می‌کند. سرآمد همه‌ی شخصیت‌پردازی‌های سور بز تروخیو است. ما در سور بز بی‌واسطه با چهره‌ی دیکتاتوری آشنا می‌شویم که به گفته‌ی یوسا از «پررمزورازترین دیکتاتوری‌های امریکای لاتین بوده». جالب است بدانید یوسا گفته در سور بز نخواسته از تروخیو یک غول بی‌شاخ و دم بسازد، بلکه انسانی را می‌سازد کاملاً ملموس و شناختنی و به همین دلیل است که بسیار ترسناک و هولناک جلوه می‌کند؛ دیکتاتوری که در قساوت و فساد و زیر پا گذاشتن حقوق بشر بی‌همتا بوده.

یوسا در رمان سور بز چه می‌گوید؟

یوسا با بر هم زدن خط سیر مستقیم تاریخ و با درهم‌آمیختن وقایع تاریخی، وجه دیگری از یک گذشته را بازگو می‌کند. او نشان‌مان می‌دهد از همه‌چیز وحشتناک‌تر دیکتاتوری است که از دامان دیکتاتوری قبل زاده می‌شود؛ دیکتاتوری با عقده‌ها و ظلم‌های جدید. همچنین پس از خواندن رمان تاریخی سور بز شاید خوانندگان به این نتیجه برسند که تمام بلایایی که کشور دومینیکن در طول تاریخ به‌واسطه‌ی اشغال توسط‌ هائیتی، تهاجم اسپانیا و امریکا، جنگ‌هاى داخلی، نزاع بین فرقه‌ها و رهبران‌شان تحمل کرده و تمام فجایع طبیعی، مثل زمین‌لرزه و توفان‌هاى ویران‌گر که از آسمان و دریا و مرکز زمین بر مردم دومینیکن نازل شده، یک طرف و مصیبتی که تروخیو با استبدادش بر این کشور آورده، یک طرف.

سبک و مضمون سور بز چیست؟

با خواندن سور بز می‌توان متوجه شویم که ماریو بارگاس یوسا برای نوشتن این اثرش چقدر به آثار دیگر چشم داشته است. سور بز ما را به تعمق و تأملی وامی‌دارد که هنگام خواندن اثری از شکسپیر مثل مکبث به ما دست می‌دهد و چنین پرسشی در ذهن‌مان نقش می‌بندد: چه عواملی روح و جان یک دیکتاتور را به ظلم وامی‌دارد؟

سور بز یک پازل از نوع فاکنری هم هست. محور مرکزی روایت در سور بز سوءقصدی است که به جان رهبر فاسد و مستبد می‌شود. این واقعه در همان ابتدای رمان رخ می‌دهد اما با ورود شخصیت‌ها و حوادث تازه، به جای اینکه این پازل به نتیجه نزدیک‌تر شود، مثل گره‌افکنی‌های فاکنر، پیچیده‌تر می‌شود.

شاید ندانید که...

عنوان ابتدایی که عبدالله کوثری بر کتاب گذاشت سور قوچ بود اما بعد از نامه‌نگاری با یوسا به سور بز تغییرش داد. بز در زبان دومینیکن نماد مرد نرینه‌خو است.